— begin Facebook passage

Guy Reynebeau (status)

Geef uw commentaar op het afgelopen jaar.
Wat was de beste en wat was de slechtste herinnering ?

Daniel Verhoeven

Mijn beste herinnering is het buurt-debat bij de Vieze Gasten over woningnood: ‘Wonen is een recht’, een echt probleem in deze koude dagen. Mijn slechtste, ja dat weet ik niet. Ik kan niet kiezen. Maar het feit dat Daniël Termont de vrijwilligers attaquerde in de pers, heeft mij toch pijn gedaan.

Guy Reynebeau

Daniël (Verhoeven),
Burgemeester Termont verontschuldigde zich al bij de goedmenende vrijwilligers in zijn stad.:

‘Ik wijs niemand met de vinger, zoals in het artikel staat. Als mijn boodschap verkeerd is aangekomen bij de vrijwilligers, danverontschuldig ik mij daarvoor. Want: het gaat me niet om hun medemenselijkheid van de vrijwilligers, die siert hen. Wél om het effect ervan. De mensen uit Centraal- en Oost-Europa krijgen mede daardoor het idee dat ze in Gent sowieso kunnen geholpen worden, en dat is niet zo. Wij wíllen wel helpen, maar een stad kan dit probleem als lokale overheid niet alléén aanpakken.’

De burgemeester verwees daarbij nogmaals naar de hogere overheden die dringend hun verantwoordelijkheid moeten opnemen.

‘Europa moet dit probleem structureel aanpakken: door dié landen, die hun onderdanen discrimineren en niet helpen, te bestraffen. Bovendien hebben we dringend een nieuwe federale regering nodig die ook iets kan helpen doen aan dit probleem…’

De Stad Gent heeft ondertussen beslist om een ‘Permanent Overleg Comité’ op te starten, met het OCMW en verschillende stadsdiensten zoals de Bevolkingsdienst, de Integratiedienst, Internationale Samenwerking en de Politiezone Gent. Dit POC zal het beleid en de acties van deze diensten inzake Oost-Europese nieuwkomers beter op elkaar afstemmen.
Vanuit het POC zal ook overleg worden opgestart met de organisaties actief op het terrein. Vrijwilligers die willen helpen kunnen best van al hun hulp aanbieden aan een erkende organisatie.

Voor alle duidelijkheid: het gaat in dit geval niet om asielzoekers. Mensen uit landen als Bulgarije en Slovakije kunnen vrij reizen binnen Europa en zich hier vestigen.

Ons Gents stadsbestuur zélf is trouwens helemaal niet harteloos:op 1 december werd beslist, gezien het barre weer, om de nachtopvang voor daklozen reeds uit te breiden met 30 extra bedden. Dat toont dat we kort op de bal willen spelen om de mensen te helpen als we daartoe zélf de mogelijkheid hebben.

— einde Facebook passage

Ja er staat ook een klein foutje in, het moest zijn attaqueerde  ipv attaquerde.

Hier de screenshots:

 

Mijn beste en slechtste herinnering

Nu met het antwoord van de Schepen

‘Googlen’ is een werkwoord geworden in onze taal, synoniem voor zoeken op het Web. Het probleem is dat we er zo kritiekloos mee omgaan, alsof Google alle antwoorden heeft. Ons vertrouwen in Google berust echter op een misvatting volgens Siva Vaidhyanathan, professor in de Bibliotheekwetenschappen:

“….We do not properly understand the nature of the nature of the transaction between us and Google. …into our relationship with Google we do not grasp that we are not really Google’s costumers. Google calls us users, but in fact we are Google’s products. Our attention is what Google sells to its customers, which are the advertisers.” (BBC interview)

We zijn dus geen klanten van Google, maar Google gebruikt onze argeloze aandacht en nieuwsgierigheid om zijn adverteerders te bedienen.

Volgens prominente linguisten zoals Arbib en Lakoff verklaren spiegelneuronen de biologische ontwikkeling van het menselijk taalvermogen (Arbib, 2005; Gallese, Lakoff, 2007). Ze maken het in alle geval mogelijk dat we elkaar begrijpen zelfs in dubbelzinnige situaties die weinig aanknopingspunten bieden. Omdat spiegelneuronen het mogelijk maken ons in de schoenen van iemand anders te plaatsen kunnen we ook zijn intenties begrijpen. Ook als we zoeken met Google maken we op een of andere manier onze intenties duidelijk. Google krijgt onze aandacht gratis. De vraag is schenkt Google ook aandacht aan ons, of loert het gewoon van achter een doorkijkspiegel naar ons terwijl het ons wat brokjes informatie toegooit die al of niet relevant zijn voor onze vraag.

Google verzamelt en bewaart in alle geval persoonlijke gegevens over ons. In Google’s privacyoverzicht kan je zien welke gegevens het verzamelt over zijn gebruikers. Als je aangemeld bent bij Google kan je ook je zoekgeschiedenis bekijken. Google gebruikt die gegevens over onze intenties om ons advertenties voor te schotelen aangepast aan de context. Google maakt ook een profiel op basis van ons zoekgedrag, maar dit profiel krijgen we niet te zien, alhoewel Google zich het recht voorbehoudt dit profiel met derde partijen te delen:

• We kunnen persoonlijke gegevens gebruiken om de door u gevraagde services te verbeteren, zoals services die aangepaste inhoud en advertenties weergeven.
• We kunnen persoonlijke gegevens ook gebruiken voor controle, onderzoek en analyse om zo de Google-technologieën en -services te leveren en te verbeteren.
• We kunnen gecombineerde, niet-persoonlijk traceerbare gegevens mogelijk doorgeven aan derden buiten Google.
• Wanneer we de hulp van derden inroepen om uw persoonlijke gegevens te verwerken, vereisen we dat zij zich houden aan ons privacybeleid en de vereiste maatregelen treffen met betrekking tot vertrouwelijkheid en beveiliging.
• We kunnen gegevens in speciale gevallen ook aan derden ter beschikking stellen, bijvoorbeeld als dat in overeenstemming is met juridische procedures, fraude of schade voorkomt, of de veiligheid van ons netwerk en onze services garandeert.
• Google verwerkt persoonlijke gegevens op onze servers in de Verenigde Staten en in andere landen. In bepaalde gevallen verwerken we persoonlijke gegevens op een server die zich niet in uw eigen land bevindt. (http://www.google.be/intl/nl/privacy_highlights.html)

De verbijsterende paradox is dat Google beweert die gegevens te gebruiken om zijn diensten te verbeteren maar daarin achterblijft tegenover andere zoekmachines omdat zoeken niet de business is van Google maar wel adverteren. Onlangs implementeerde Google een verbetering  van zijn zoekresultaten. Volgens ‘The Official Google Blog’ voegde het op 24 maart 2009 “a new technology that can better understand associations and concepts related to your search” toe aan pagina met de zoekresultaten. Nu was het wel hoog tijd dat Google deze verbetering invoerder, de voornaamste concurrenten hadden dit al jaren eerder gedaan.

Ask geeft ‘Related Searches’  sedert mei 2005[1]. ‘Ask’ stelt daarnaast ook een lijst van veel gestelde vragen en antwoorden voor die verband houden met het onderwerp. Van bij zijn lancering in juli 2008 toont Cuil verwante categorieën en subcategoriën in de rechterkolom. ‘Ask’ en ‘Cuil’ waren niet alleen eerder in het aanbieden van verwante concepten, ze bieden ook meer dan Google.  Yahoo‘s  versie van verwante concepten is met die van Google te vergelijken met dat verschil dat het reeds voorhandig is sedert 9 mei 2006[2]. Wikia Search biedt niet enkel verwante begrippen aan maar laat de gebruikers ook toe om interactief suggesties toe te voegen volgens de vertrouwde Wiki procedure en dit sedert juni 2008[3]. Het lijkt er dus meer op dat Google de hete adem van zijn concurrenten in zijn nek begon te voelen in plaats van vernieuwend te zijn zoals het de zaken voorstelt. In feite blijft Google achterop hinken als het vernieuwing en verbetering betreft.

Is Google dan zo dom of denkt het dat wij dol zijn? Ik vrees dat dit laatste het geval is. Google heeft de beste brains verzameld in Mountain View en het financiert top research aan verschillende universiteiten maar het gebruik van die kennis komt meer en meer in botsing met zijn ‘busines model’. Als gebruikers van Google direct die relevante zoekresultaten  zouden voorgeschoteld krijgen die ze willen, dan wordt het window om pay-per-click advertenties te tonen wel heel klein. Deze advertenties zijn het hoofdinkomen van Google sedert Microsoft en Yahoo hun eigen zoekrobotten gebruiken. Door semantiek toe te voegen aan zijn zoekresultaten verlaat Google ook gedeeltelijk zijn mythisch zoekalgoritme PageRanking, ontwikkeld door de oprichters van Google Larry Page en Sergey Brin. Kort samengevat werkt het als volgt: de zoekmachine kijkt hoe vaak de ene website door de andere wordt genoemd en onthoudt dat heel precies. Hoe vaker naar een website wordt verwezen, hoe hoger het resultaat in Google. Niet alleen zijn deze verwijzingen gemakkelijk manipuleerbaar[4], het algoritme kent ook geen enkele betekenis toe aan de informatie die het voorschotelt en dat zou volgens Henk van Ess wel eens de Achilleshiel van Google kunnen zijn:

“Durfinvesteerders geloven in hun zoektocht naar de opvolger van Google. Zij staken de afgelopen drie jaar meer dan 250 miljoen euro in tientallen startups die zoekmachines ontwikkelen. Hun zoekrobots moeten beter begrijpen wat gebruikers zoeken op het web. „Alle initiatieven richten zich op de achilleshiel van Google”, zegt de Nederlandse internetdeskundige Henk van Ess. „Google kent geen betekenis toe aan zoekresultaten. Het weet niet wat het voorschotelt.”"[5]

Vroeg of laat zal Google uit de markt geprezen worden als de zoekmachine zich niet weet aan te passen aan de vereisten van de menselijke intelligentie. We gaan hier in op een van de belangrijkste aspecten van ons zoekgedrag, namelijk dat het intentioneel is. Momenteel wordt dit nog zwaar uitgebuit door Google, zonder dat het daar veel voor in de plaats aanbiedt.

Alhoewel dat niet zo lijkt, toch zijn de antwoorden die Google en andere zoekrobotten ons voorschotelen vrij willekeurig. Dat het niet onwijs is als je op zoek ben naar goede informatie om eerst in de Wikipedia te zoeken eventueel met Powerset en pas dan met verschillende zoekrobotten te zoeken. Zoekrobotten geven onderling uiteenlopende resutaten weer. Dit wordt grafisch weergegeven op de site Thumbshots. Het programma zoekt hetzelfde met Google, Yahoo en Live en toont grafisch – met blauwe en grijze bolletjes – welke zoekresultaten overlappen. Bij uiteenlopende zoektermen is dat ten hoogste 20 procent. Dit is verbazend weinig en doet ons sterk twijfelen aan de betrouwbaarheid van zoekrobotten in het algemeen.

[2] Zie Livesearch on AlltheWeb

[3] Zie Wikia Adds Features to its Open Source Search and Search Wikia Launches Open Source, Distributed Crawler

[4] Er draait in feite een hele industrie op de Search Engine Optimizers. De simpelste manier is drukbezochte webspace huren en daar dan links plaatsen.  Niet verwonderlijk maar wel verwerpelijk en heel hypocriet wordt die industrie op verschillende manieren gevoed vanuit Google, onder andere door trefwoorden ten veilen.

[5] Zie http://www.voelspriet.nl/googlekillers.htm

Dit is de vertaling van het eerste deel van een artikel oorspronkelijk gepubliceerd in het Engels:
Google’s one-way mirror: a business model for privacy invasion [CIS 2]

In a previous article we showed that Google is rather refraining the development of search technology instead of advancing it. But there is more. Google seems also to hide some undocumented search options. When you go to ‘advanced search’ you can use options like ‘site:’ , ‘filetype:’, ‘allintitle:’ when you want to specify that you only want results from a specified domain, in a specified file type or only those who have your search term in the title. There is another undocumented option: ‘define:’

Its quite simple just type

define: adhd

define: swaps

define: schizophrenia

or another word you want the definition of and Google will return 10 to 20 definitions from trusted sites like Wikipedia, princeton.edu, Stanford.edu etc. You can even get those definitions in other languages like French, Italian, German or Russsian.

It’s a quick way to find a definition when you do not have the time to read the article in the Wikipedia.

Beware, when you leave the realm of encyclopaedic knowledge you might nog get the answer you are looking for. Google shapes its and our world according to its own world view. When I asked to define ‘contextual search’ I got the following answer:

Text links appear in an arlicle based on the context of the content. Advertiser pays when the link is clicked.
www.tvb.org/multiplatform/Multiplatform_Glossary.aspx

That one wasn’t very useful. But what would you exspect.

Another usefull trick is when you search for products in a given price range. Let’s say you search for a laser printer beween 100 and 200 euro. Just type:

laserprinter 100…200 euro

You first type the name of the product and then the range. Notice I typed 3 dots between the numbers, not two of four, just three to make it work. Also do not type dots in the numbers looking for an apartment then use 250000 without dots! Like this

Appartement London 250000…300000

At the University of Utah, Prof. Juliana Freire is working on DeepPeep, an ambitious effort to index every public database online.

One day last summer, Google’s search engine trundled quietly past a milestone. It added the one trillionth address to the list of Web pages it knows about. But as impossibly big as that number may seem, it represents only a fraction of the entire Web.

Beyond those trillion pages lies an even vaster Web of hidden data: financial information, shopping catalogs, flight schedules, medical research and all kinds of other material stored in databases that remain largely invisible to search engines.

The challenges that the major search engines face in penetrating this so-called Deep Web go a long way toward explaining why they still can’t provide satisfying answers to questions like “What’s the best fare from New York to London next Thursday?” The answers are readily available — if only the search engines knew how to find them.

Now a new breed of technologies is taking shape that will extend the reach of search engines into the Web’s hidden corners. When that happens, it will do more than just improve the quality of search results — it may ultimately reshape the way many companies do business online.

Search engines rely on programs known as crawlers (or spiders) that gather information by following the trails of hyperlinks that tie the Web together. While that approach works well for the pages that make up the surface Web, these programs have a harder time penetrating databases that are set up to respond to typed queries.

“The crawlable Web is the tip of the iceberg,” says Anand Rajaraman, co-founder of Kosmix (www.kosmix.com), a Deep Web search start-up whose investors include Jeffrey P. Bezos, chief executive of Amazon.com. Kosmix has developed software that matches searches with the databases most likely to yield relevant information, then returns an overview of the topic drawn from multiple sources.

“Most search engines try to help you find a needle in a haystack,” Mr. Rajaraman said, “but what we’re trying to do is help you explore the haystack.”

That haystack is infinitely large. With millions of databases connected to the Web, and endless possible permutations of search terms, there is simply no way for any search engine — no matter how powerful — to sift through every possible combination of data on the fly.

To extract meaningful data from the Deep Web, search engines have to analyze users’ search terms and figure out how to broker those queries to particular databases. For example, if a user types in “Rembrandt,” the search engine needs to know which databases are most likely to contain information about art ( say, museum catalogs or auction houses), and what kinds of queries those databases will accept.

That approach may sound straightforward in theory, but in practice the vast variety of database structures and possible search terms poses a thorny computational challenge.

“This is the most interesting data integration problem imaginable,” says Alon Halevy, a former computer science professor at the University of Washington who is now leading a team at Google that is trying to solve the Deep Web conundrum.

Google’s Deep Web search strategy involves sending out a program to analyze the contents of every database it encounters. For example, if the search engine finds a page with a form related to fine art, it starts guessing likely search terms — “Rembrandt,” “Picasso,” “Vermeer” and so on — until one of those terms returns a match. The search engine then analyzes the results and develops a predictive model of what the database contains.

In a similar vein, Prof. Juliana Freire at the University of Utah is working on an ambitious project called DeepPeep (www.deeppeep.org) that eventually aims to crawl and index every database on the public Web. Extracting the contents of so many far-flung data sets requires a sophisticated kind of computational guessing game.

“The naïve way would be to query all the words in the dictionary,” Ms. Freire said. Instead, DeepPeep starts by posing a small number of sample queries, “so we can then use that to build up our understanding of the databases and choose which words to search.”

Based on that analysis, the program then fires off automated search terms in an effort to dislodge as much data as possible. Ms. Freire claims that her approach retrieves better than 90 percent of the content stored in any given database. Ms. Freire’s work has recently attracted overtures from one of the major search engine companies.

As the major search engines start to experiment with incorporating Deep Web content into their search results, they must figure out how to present different kinds of data without overcomplicating their pages. This poses a particular quandary for Google, which has long resisted the temptation to make significant changes to its tried-and-true search results format.

“Google faces a real challenge,” said Chris Sherman, executive editor of the Web site Search Engine Land. “They want to make the experience better, but they have to be supercautious with making changes for fear of alienating their users.”

Beyond the realm of consumer searches, Deep Web technologies may eventually let businesses use data in new ways. For example, a health site could cross-reference data from pharmaceutical companies with the latest findings from medical researchers, or a local news site could extend its coverage by letting users tap into public records stored in government databases.

This level of data integration could eventually point the way toward something like the Semantic Web, the much-promoted — but so far unrealized — vision of a Web of interconnected data. Deep Web technologies hold the promise of achieving similar benefits at a much lower cost, by automating the process of analyzing database structures and cross-referencing the results.

“The huge thing is the ability to connect disparate data sources,” said Mike Bergman, a computer scientist and consultant who is credited with coining the term Deep Web. Mr. Bergman said the long-term impact of Deep Web search had more to do with transforming business than with satisfying the whims of Web surfers.

Author Leslie Evans

Sociologist Saskia Sassen proposes that international business at one end and poor immigrants at the other are shaping a new status of individual rights no longer tied to citizenship in a national state.

“I do not see us going back to deeply nationalized forms of citizenship.”

Is citizenship going the way of the nation-state in our new globalized world? Saskia Sassen thinks so. The University of Chicago sociologist told a UCLA audience why at a March 25 talk sponsored by the International Institute. She began by acknowledging that there have been no really dramatic changes in the laws defining the standing of citizens in recent years. But that can be misleading, she said, because the legalities of who is a citizen and who is an alien have always had rough edges that are being redefined without the need to draft new legislation. “Their very incompleteness contains the possibility of change, and they must be incomplete to retain flexibility.” Professor Sassen’s talk reported on the research for her forthcoming book Denationalization: Economy and Polity in a Global Digital Age to be published this year by Princeton University Press.

Sassen’s central point was that legal rights that used to be given only to citizens are more and more being claimed by large groups of people who rest their claims on international rather than national law or on relatively new legal concepts such as human rights vested in individuals rather than governments. These changes, which weaken governments but are good for individuals who change states or travel internationally, are a consequence of globalization, which moves more people longer distances more often than the societies in which nation-states were first forged and their legal systems constructed.

For Sassen, the clear definition of a citizen is being eroded at the high and low end: at the top of society by growing numbers of employees of companies with a global reach, staff members of United Nations-type organizations, and people with dual citizenship. At the bottom by growing de facto legal rights of undocumented immigrants.

Microelements that Add Up to Big Changes

Sassen pointed to a number of “microelements” that collectively are weakening the institution of citizenship in national states. These included:

Dual nationality. In the last decade, she said, many major countries have begun to authorize dual citizenship. The United States, which has historically been very reluctant to recognize such status has effectively acquiesced. “This is a diminution of exclusive allegiance,” Sassen pointed out, “Even ten years ago many countries said no to this status.”

Human rights of the body. Until recent years most legal rights were linked to ownership of property or membership in a political entity. As concern with and legislation protecting human rights has become more central, “the body becomes the site for rights” for people who are not citizens and do not own property.

Weakening of governmental sovereignty. Sassen suggested that recent advances in the legal prerogatives of individuals has been at the expense of the previous power of the state. Here she pointed to the constitutionalizing of the right to sue the government. This has been growing in the United States through an accumulation of case law. “Elsewhere it has been written into new constitutions, as in Argentina and Brazil.” She said this was almost universal in constitutions written since the mid-1990s. Governments, even if democratically elected, are not permitted to speak for their citizens in all cases but citizens as individuals can preempt the government.

Growing legal rights of the undocumented. Rights that formerly used to be restricted to citizens are being won by noncitizens as well, Sassen said. In the U.S. “these include the right to be paid for work done, protection of human rights, and the right to own property. There is an informal social contract here, unauthorized but recognized. One part of the contract is that if the illegal alien demonstrates good conduct they can raise a claim to be legalized. Though this is not written into law, France, Germany, the Netherlands, and the United States all display a tendency to grant citizenship to long-term illegal residents.” These de facto rights amount, she said, to a category that she called “informal citizenship.”

“The totality here,” Saskia Sassen said, “is a growing distance between citizen and state.”

How to Look at Immigrants

Saskia Sassen suggested that the deepening of globalization should make us look on immigration differently. Usually immigrants are regarded simply as individuals who have come to your country for personal reasons. Sassen proposed to see them as “one segment of a complex loop that may begin with corporate outsourcing or a military action.” Their final move to a country they have long ties with is more a measure of global interdependencies in which elements of semicitizenship have been extended to people who do not even live in the country they eventually move to.

Despite a vocal nativist opposition to large-scale immigration, she said that falling birth rates in many developed countries increase pressure to look beyond their borders to maintain population levels. “In Europe,” she said, “by 2100 there will be 75 million less people than today except for immigration. France, Italy, and Spain have already fallen below reproduction levels.”

Immigration also has many faces. The word “immigrant,” Sassen told her audience, “brings to mind a picture of a poorly educated low-wage worker. Immigrants are also foreign professionals, IMF and World Bank staffers, international business men and women.”

At the high end of society, groups of citizens whose ties to the state are in process of being weakened are “denationalized subjects, global activists, the global financial elites, and people with transnational identities.”

Sassen described global activists as people who go to other countries to take part in political activities normally reserved for citizens of those countries. “This is a new element of globalization,” she said, “tourists going to do citizens’ work, cutting across borders.”

Unbundling Citizenship

Citizenship, Saskia Sassen summarized, was really only formalized in the early nineteenth century as modern states developed the record-keeping ability to adequately track those who lived within their borders. Today, she argued, the sharp distinction between citizen and alien is breaking down due to the growth in the number of transnational citizens with a foot in more than one country and the steady extension of more and more legal rights to noncitizens, including outright illegal immigrants.

These tendencies are most apparent in the forty or so global cities like New York, London, Tokyo, or Los Angeles, which she called “strategic sites for new types of political practices.” In these cities with their large noncitizen populations “you can join in politics while not a citizen.” Lacking only the rights to vote or sue the government, the noncitizens lobby for their positions and take part in many kinds of political activity including street demonstrations. The new tendencies are least evident in rural towns or in suburbs dominated by a single ethnicity or class.

Saskia Sassen concluded by saying “I do not see us going back to deeply nationalized forms of citizenship.”

UCLA International Institute

Date Posted: 4/2/2004

Microelements that Add Up to Big Changes

Sassen pointed to a number of “microelements” that collectively are weakening the institution of citizenship in national states. These included:

Dual nationality. In the last decade, she said, many major countries have begun to authorize dual citizenship. The United States, which has historically been very reluctant to recognize such status has effectively acquiesced. “This is a diminution of exclusive allegiance,” Sassen pointed out, “Even ten years ago many countries said no to this status.”

Human rights of the body. Until recent years most legal rights were linked to ownership of property or membership in a political entity. As concern with and legislation protecting human rights has become more central, “the body becomes the site for rights” for people who are not citizens and do not own property.

Weakening of governmental sovereignty. Sassen suggested that recent advances in the legal prerogatives of individuals has been at the expense of the previous power of the state. Here she pointed to the constitutionalizing of the right to sue the government. This has been growing in the United States through an accumulation of case law. “Elsewhere it has been written into new constitutions, as in Argentina and Brazil.” She said this was almost universal in constitutions written since the mid-1990s. Governments, even if democratically elected, are not permitted to speak for their citizens in all cases but citizens as individuals can preempt the government.

Growing legal rights of the undocumented. Rights that formerly used to be restricted to citizens are being won by noncitizens as well, Sassen said. In the U.S. “these include the right to be paid for work done, protection of human rights, and the right to own property. There is an informal social contract here, unauthorized but recognized. One part of the contract is that if the illegal alien demonstrates good conduct they can raise a claim to be legalized. Though this is not written into law, France, Germany, the Netherlands, and the United States all display a tendency to grant citizenship to long-term illegal residents.” These de facto rights amount, she said, to a category that she called “informal citizenship.”

“The totality here,” Saskia Sassen said, “is a growing distance between citizen and state.”

How to Look at Immigrants

Saskia Sassen suggested that the deepening of globalization should make us look on immigration differently. Usually immigrants are regarded simply as individuals who have come to your country for personal reasons. Sassen proposed to see them as “one segment of a complex loop that may begin with corporate outsourcing or a military action.” Their final move to a country they have long ties with is more a measure of global interdependencies in which elements of semicitizenship have been extended to people who do not even live in the country they eventually move to.

Despite a vocal nativist opposition to large-scale immigration, she said that falling birth rates in many developed countries increase pressure to look beyond their borders to maintain population levels. “In Europe,” she said, “by 2100 there will be 75 million less people than today except for immigration. France, Italy, and Spain have already fallen below reproduction levels.”

Immigration also has many faces. The word “immigrant,” Sassen told her audience, “brings to mind a picture of a poorly educated low-wage worker. Immigrants are also foreign professionals, IMF and World Bank staffers, international business men and women.”

At the high end of society, groups of citizens whose ties to the state are in process of being weakened are “denationalized subjects, global activists, the global financial elites, and people with transnational identities.”

Sassen described global activists as people who go to other countries to take part in political activities normally reserved for citizens of those countries. “This is a new element of globalization,” she said, “tourists going to do citizens’ work, cutting across borders.”

Unbundling Citizenship

Citizenship, Saskia Sassen summarized, was really only formalized in the early nineteenth century as modern states developed the record-keeping ability to adequately track those who lived within their borders. Today, she argued, the sharp distinction between citizen and alien is breaking down due to the growth in the number of transnational citizens with a foot in more than one country and the steady extension of more and more legal rights to noncitizens, including outright illegal immigrants.

These tendencies are most apparent in the forty or so global cities like New York, London, Tokyo, or Los Angeles, which she called “strategic sites for new types of political practices.” In these cities with their large noncitizen populations “you can join in politics while not a citizen.” Lacking only the rights to vote or sue the government, the noncitizens lobby for their positions and take part in many kinds of political activity including street demonstrations. The new tendencies are least evident in rural towns or in suburbs dominated by a single ethnicity or class.

Saskia Sassen concluded by saying “I do not see us going back to deeply nationalized forms of citizenship.”

UCLA International Institute

Date Posted: 4/2/2004

Etienne Vermeersch

Zonder vooroordelen

Om een dieper inzicht te krijgen in de problemen waarmee België momenteel wordt geconfronteerd, en die tot een splitsing kunnen leiden, is het nuttig een theoretisch onderzoek te doen naar de factoren die natievorming en nationalisme beïnvloeden en dus eventueel ook de teloorgang ervan kunnen veroorzaken. Om dit onderzoek een wetenschappelijk statuut te verlenen, moet het sine ira et studio gebeuren: men moet geen voorafgaande vooroordelen hebben betreffende het al dan niet positief of negatief karakter van nationalisme en ‘identiteit’ of voor het al dan niet voortbestaan van bepaalde staten.

Heimatgevoel

Zoals reeds Aristoteles het, ten dele, formuleerde is de mens van nature uit een sociaal en cultureel wezen. Van geboorte tot dood kan hij zich slechts met de hulp van zijn medemensen in stand houden, en zich dank zij het verwerven van cultuur ontwikkelen. Maar ook om een beeld van zichzelf te krijgen, om een ‘identiteit’ te vinden, moet hij zich als lid van een groep situeren. En hoewel alle mensen biologisch gezien grosso modo gelijk zijn – zogenaamd raciale kenmerken spelen geen echt relevante rol – blijkt het moeilijk om zich in een eerste benadering als een lid van die totale mensheid te ervaren.

Vermoedelijk heeft dat te maken met het feit dat we, doorheen onze persoonlijke ontwikkeling, slechts met een beperkt aantal mensen echte face-to-face contacten hebben. En ook de cultuurelementen die we ons eigen maken zijn die van een groep en kunnen dus als zodanig niet naar de gehele mensheid verwijzen.

Verder hebben we van kindsbeen af een sterke neiging tot het exploreren van de directe omgeving, zowel de natuurlijke als de door mensen omvormde. Die zoektocht, die ons van de ene naar de andere ontdekking brengt, leidt veelal tot een bijzondere band met de eigen stad of streek. Deze binding met de mensen, de taal, het natuurlijke en culturele milieu van onze jeugd, kan men het best als ‘heimatgevoel’ omschrijven.

Sommigen beschouwen dat als een uitvinding van de romantiek, maar reeds in de antieke teksten vinden we het thema van heimwee naar de geboortegrond: zowel Daedalus bij Ovidius als Meliboeus bij Vergilius lijden er onder. Verder ontstaan vanaf de 11de eeuw ook in West-Europa allerlei uitingen van de gehechtheid aan eigen land en volk. Denk aan de mooie formule “suavis Suevorum Suevia” (lieflijk Zwabenland van de Zwaben) en aan de beschrijving van de dood van de held in het ‘Chanson de Roland’: “de plusors choses a remembrer li prist…de dolce France…e des Franceis dont il est si cheriz.” (aan vele dingen kwam bij hem de herinnering op…aan het lieflijke Frankrijk…en aan de Fransen door wie hij zo werd bemind”. We denken uiteraard ook aan du Bellay (Heureux qui comme Ulysse…). Maar bij ons was er al vroeger: “De laude Flandriae” (Lof van Vlaanderen) van Petrus Pictor, even voor 1100. Het gedicht begint met het volgende vers: “Flandria dulce solum, super omnes terra beata” (Vlaanderen lieflijke grond, land boven alle andere zalig) en, zoals verder zal blijken, eindigt het met een verwijzing naar de bewoners.

Er is niets mis met dit ‘heimatgevoel’, deze affiniteit met de mensen en het land waar men geboren en getogen is en er zit ook een positieve waarde in de drang tot identificatie met een groep: de neiging om zich één te voelen met andere mensen; het zich engageren voor een gemeenschap en het besef dat men op die groep rekenen kan. Maar de sympathie voor de volks-, stands-, of geloofsgenoten ging nogal eens gepaard met een minachtende of zelfs vijandige houding tegenover ‘vreemden’. Groepsvorming dreigde dan uit te lopen op een in/out-ervaring en het positieve voor wie ‘in’ is, vond zijn tegenpool in de verwerping van al wie ‘out’ was.

(Terloops, in deze context hebben we het over gemeenschapsidentiteit: het zich in zekere mate één voelen met een groep. De ‘persoonlijke identiteit’ is uiteraard uniek: iedereen is alleen identisch met zichzelf, maar die persoonlijke identiteit bevat elementen die door het gemeenschappelijke zijn bepaald.)

Hoewel in het huidige natiebesef nog aspecten van die prille identificatiedrang aanwezig blijven, zou het toch een vergissing zijn de twee met elkaar te verwarren. De dynamiek van staatsvorming heeft de mensen tot een verruiming en versterking van hun oorspronkelijke gehechtheden aangezet.

Het ontstaan van de naties

Vóór de 18e eeuw was het eerder uitzondering dan regel dat een staat – een domein waarbinnen een unieke soevereine macht wordt uitgeoefend – samenviel met een ‘volk’. Vanaf het begin van de 16de eeuw echter smeedden in een aantal landen sterke dynastieën de feodale vorstendommen tot een hecht geheel samen. Dat had tot gevolg dat gebieden en volkeren die aanvankelijk veel van elkaar verschilden, met een centrale administratie werden verbonden. Zo ontstond ook een netwerk van relaties op administratief, gerechtelijk en commercieel vlak, dat door een wegeninfrastructuur werd versterkt en gaandeweg ook door een dominante bestuurstaal. Uit deze feitelijke eenmaking, en de afbakening tegenover de anderen, groeide een zo sterk besef van interacties en gemeenschappelijke belangen dat, toen in Frankrijk het koningschap – de oorspronkelijke unificerende factor – wegviel, ‘la Nation’ de plaats in kon nemen als grondslag van eenheid en soevereiniteit.

Daar waar de soevereiniteit vroeger geen enkele band had met gevoelens voor het ‘eigen volk’ – de macht lag immers bij de vorst – heeft het uitbouwen van dat complexe relatienetwerk een nieuwe hechte gemeenschap tot stand gebracht die de rol van die vorst zelf op de helling kon zetten.

Het ontstaan van de autonome soevereiniteit van een natie door de breuk met een vorst, vinden we reeds in het Nederlandse Plakkaat van Verlatinghe van 1581. Dat werd in 1776 gevolgd door de Amerikaanse Declaration of Independence en geradicaliseerd in de opeenvolgende stadia van de Franse Revolutie.

Het toenemende besef dat de basis van de soevereine staatsmacht bij ‘de natie’, lag, bracht een zoektocht op gang naar de aard en de fundering van zo’n natie en het criterium voor de afbakening ervan. In Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk lag de oorsprong van dit samenhorigheidsgevoel in de administratieve, economische en andere netwerken die de dynastieën van soevereine vorsten tot stand hadden gebracht.

Criteria voor natiebesef

Ernest Renan zag dan ook de natie – in zijn bekend artikel van 1882 Qu’est-ce qu’une nation?- als een spirituele entiteit die steunt op het besef van een gemeenschappelijke geschiedenis en een gemeenschappelijk project voor de toekomst.

In de landen waar zo’n overkoepelende natiestaat niet was ontstaan, zoals Duitsland en Italië, zocht men de grondslag voor de soevereiniteit in het ‘volk’.

In zijn Reden an die deutsche Nation (1808, Achte Rede) betoogde Johan Gottlieb Fichte dat het volk (vooral het Duitse) een oorspronkelijke, diepe, zelfs goddelijke eenheid vormt, die in de taal en de vaderlandsliefde tot uiting komt. Johan Gottfried Herder (Briefe, van 1792) die minder eenzijdig Duits dacht, vond toch eveneens dat een volk een oorspronkelijk gegeven is, dat wordt bepaald door het territorium met zijn natuurlijke kenmerken, en dat een gemeenschappelijke uiting vindt in de taal.

Maar noch de definitie van Renan, noch die van Herder en Fichte kan de uiteenlopende types van natievorming in de 19de en de 20ste eeuw voldoende verklaren.

Een natie is immers een grote groep mensen die hun ‘identiteit’ zoeken in een gemeenschap die ze, om diverse redenen, als ‘de hunne’ beschouwen. Door die gemeenschappelijke identiteit zouden ze als natie recht hebben op een eigen soevereine politieke structuur (nationalisme-beginsel). We moeten echter vaststellen dat de criteria om zich als ‘één natie’ te ervaren, heel uiteenlopend kunnen zijn. Veelal is het territorium het uitgangspunt, maar de beslissende factor om dit af te bakenen was in Ierland de katholieke godsdienst, in Vlaanderen de taal (“de taal is gansch het volk”); in Griekenland de verwijzing naar eigen geschiedenis, godsdienst en cultuur. Bij de overige Balkanvolkeren gaf nu eens taal, dan weer godsdienst de doorslag. In het joodse nationalisme (Zionisme) was het territorium aanvankelijk slechts een doelstelling, terwijl de joodse godsdienst, een idee van biologische afstamming (joodse moeder) en tevens het antisemitisme de stuwende factoren waren. Bij de naties in andere werelddelen, die in de 19de en de 20ste eeuw ontstonden, bleef men bij het territorium dat door de kolonisatoren was bepaald, zonder rekening te houden met de oude tribale eenheden.

Wat ook het reële uitgangspunt moge zijn, zodra een voldoende aantal mensen zich als ‘natie’ ervaart, wil men met een arsenaal van middelen de specificiteit ervan aantonen om de leden tot identificatie en tot engagement te motiveren. Verwijzingen naar gemeenschappelijke geschiedenis, eenheid van cultuur, solidariteit van belangen en samen geleden onrecht, worden dan met vlijt gezocht, ontdekt, en eventueel gefabriceerd.

Het besef van ‘volkse’ of ‘nationale’ identiteit’ (afhankelijk van de situatie op het vlak van soevereiniteit) heeft een enorme motiverende kracht. Het doet een beroep op de schijnbaar onstilbare hunker van de mens om zich via een groep in de wereld te situeren. Zowel in de propaganda als in de zelfwaardering lijkt het nauw verbonden met hoogstaande ethische houdingen: trouw en onbaatzuchtige inzet voor de ‘volksgenoten’. Door mythische en historische elementen op subtiele wijze door elkaar te weven, slaagt men erin het volk of de natie voor te stellen als een autonome eenheid die de eeuwen trotseert: zo worden alle heldendaden en culturele prestaties een beetje het eigendom van allen. Zolang de natiestaat niet is gevormd, voelt men zich samen verdrukt of belaagd, en zodra die er is, kan de gemeenschap van belangen die een moderne staat kenmerkt, een belangrijke rol spelen naast de meer emotionele vormen van samenhorigheid.

Deze wonderlijke vervlechting van realiteiten met imaginaire en mythische elementen, vormt de diepe grondslag van de dynamiek van het nationalisme. We weten echter dat het geen onschuldige dynamiek is. Daar waar in de 16e en de 17e eeuw ons Continent nog werd geteisterd door godsdienst als groepswaan; zette in de 19de en de 20ste eeuw het nationalisme het in vuur en vlam; en alle leed is nog niet geleden.

Maar uit die ontsporingen mogen we niet besluiten dat het natiebesef alleen maar een gevaar is: zo zouden we de positieve en hoe dan ook onvermijdelijke aspecten ervan miskennen. Heel wat rechtmatige emancipatiebewegingen in de 19de en de 20ste eeuw konden slechts slagen door de nationalistische dynamiek.

De vraag is dus welke aspecten van het natiebesef een solide basis hebben om een legitieme bron van samenhorigheid en solidariteit te kunnen vormen.

Hierbij moeten we beklemtonen dat de complexe netwerken die momenteel de hele wereld overspannen, impliceren dat elke gesloten vorm van nationalisme – ook die welke tot één continent beperkt is – geen toekomst heeft. We evolueren naar een universele solidariteit. Zo’n wereldburgerschap sluit echter meer beperkte vormen van identificatie en samenwerking niet uit, al kunnen ook die gediversifieerd worden: regio, staat, (sub-)continent, wereld.

‘Print capitalism’

Bij de zoektocht naar legitieme vormen van nationalisme biedt de analyse van Benedict Anderson: Imagined Communities Reflections on the Origins and Spread of Nationalism (revised edition 1991) een goede handleiding.

Benedict Anderson

Volgens Anderson is een natie een “imagined political community – and imagined as both inherently limited and sovereign”.

Deze bijzonder rijke definitie betekent het volgende. Het is een gemeenschap die enkel in de voorstelling of verbeelding bestaat: geen enkel lid van die gemeenschap zal ooit een direct contact hebben met de meeste andere leden ervan: men heeft er alleen een beeld of voorstelling van (geen ‘inbeelding’ want de gemeenschap zelf is reëel, in tegenstelling tot wat bv. Ernest Gellner, 1983, suggereert). Die gemeenschap is beperkt: ze valt niet samen met de mensheid, maar is gekenmerkt door grenzen die ze afbakenen tegenover andere naties.

Het is een politieke gemeenschap die een machtsmonopolie heeft in het vastleggen van de regels van het samenleven, en die macht is soeverein: die ligt in de natie zelf en is dus vrij en onafhankelijk van een vorst of van vreemde machten. Dat het een gemeenschap is, houdt in dat er, over alle ongelijkheden heen, een solidariteit en kameraadschap wordt beleefd die zo diep gaat dat miljoenen bereid waren ervoor te doden, maar ook, gedood te worden: Dulce et decorum est pro patria mori: “het is fijn en voortreffelijk voor het vaderland te sterven”.

Ongetwijfeld kan een eeuwenlange gemeenschappelijke administratieve structuur en dus een gemeenschappelijke geschiedenis bijdragen tot het proces van natievorming (zie Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Portugal…). Deze factor werkte niet in Duitsland en Italië: daar speelde de gemeenschappelijke taal blijkbaar een rol, terwijl elders weer de godsdienst centraal stond (Ierland, Servië, Kroatië…).

Maar het probleem is nog ingewikkelder. Anderson wijst erop dat bij de vorming van de Midden- en Zuidamerikaanse staten al deze criteria verstek laten gaan. Deze staten (behalve Brazilië) hingen tijdens de kolonisatie af van dezelfde vorst, die dezelfde wetten en administratieve organisatie oplegde; ze spraken dezelfde taal en beleden dezelfde godsdienst en hun onafhankelijkheidsstrijd was door dezelfde ervaring van verdrukking gemotiveerd. Toch vormden ze van bij het begin van de afscheiding van het moederland afzonderlijke staten met een eigen natiebesef – en een bereidheid voor deze natie te sterven -. Ook enkele – idealistisch opgevatte – grotere eenheden konden geen stand houden: Gran Colombía bv. viel vlug uiteen in Venezuela, Colombia en Ecuador.

De nieuwe staten kwamen wel overeen met de traditionele koloniale entiteiten die een eigen vice-koning hadden met zijn plaatselijke administratie.

De evolutie van deze regio’s tot naties kwam als volgt tot stand. De inrichting van de afzonderlijke deelkolonies was gebaseerd op specifieke geografische factoren die een vrij vlotte interne administratieve en socio-economische communicatie mogelijk maakten, terwijl het verkeer met de andere deelkolonies heel moeilijk was. Dit zou suggereren dat natievorming essentieel door administratieve netwerken wordt bepaald; maar dat kan dan weer de eenwording van Duitsland en Italië niet verklaren.

Een diepere gemeenschappelijke factor ligt volgens Anderson in de wijze van functioneren van wat hij het “print capitalism” noemt.

De commerciële boekdrukkunst – niet gestuurd door de burgerlijke of kerkelijke overheid – richtte zich op de directe noden van een zo breed mogelijk geletterd publiek. Dat stimuleerde het publiceren in de volkstaal (weinigen beheersten het Renaissance-Latijn). Maar toch werd de versplintering in een veelheid van dialecten vermeden door de behoefte aan ruime oplagen, die mogelijk werden door het ontstaan van een literatuur in een dominerend dialect, dank zij de invloed van een reeks eminente schrijvers. De rol die de bijbelvertaling van Luther in Duitsland speelde, en het gebruik van de volkstaal in de eredienst, is overduidelijk. In Italië werd de toon gezet door Dante, Petrarca en Boccaccio en later Ariosto en Torquato Tasso. Vergelijkbare invloeden vinden we overigens in Spanje (Cantar de mio Cid, Cervantes, Lope de Vega, Calderon), in Portugal Camões, en in Frankrijk en Engeland bij een reeks grote auteurs. In Latijns Amerika kwam een plaatselijke boekliteratuur slechts laat op gang, maar daar stond tegenover dat, sinds de tweede helft van de 18de eeuw, de krantendrukpers een aanzienlijk succes kende. Wegens de verkeersproblemen en het actualiteitskarakter van kranten, bleef de verspreiding ervan in essentie beperkt tot het specifieke gebied van de deelkolonies. Het nieuws dat ze brachten had vooral betrekking op plaatselijke personen, groepen en hun belangen. Op de administratieve en socio-economische geslotenheid van de netwerken entte zich deze gesloten ‘informatiegemeenschap’ zodat een ‘imagined community’ ontstond, die samen gebeurtenissen beleefde, gezamenlijke belangen en allerlei onderlinge interacties had. Een gemeenschappelijke verre vorst en ook taal en godsdienst, volstonden niet voor natievorming, omdat de beperkingen van echte communicatie op socio-economisch en informatie-vlak, zowel in de feiten als in de verbeelding, grenzen tot stand brachten. In de onafhankelijkheidsstrijd hadden alle deelkolonies ongetwijfeld analoge aspiraties (denk aan de rol van Bolívar), maar een echt natiebesef kon slechts ontstaan op basis van de interactienetwerken.

Ook Andersons onderzoek van de natievorming in de 20ste eeuw in Afrika en Azië bevestigt de noodzaak van een reële interactie- en communicatiegrondslag.

Van Belgisch naar Vlaams natiegevoel

Deze vaststellingen zijn voor de analyse van de Belgische institutionele problemen van kapitaal belang. Sinds de Bourgondische hertogen waren de vorstendommen van de Nederlanden stilaan tot de 17 Provinciën verenigd. Maar in dezelfde eeuw waarin een gezamenlijke administratie begon te fungeren, scheurde het Noordelijke deel zich af. De Zuidelijke provincies gingen dan samen hun eigen weg, maar de realiteit van twee taalgebieden bemoeilijkte het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur van het gedrukte woord en dus van een volwaardig natiebesef. Dat veranderde toen bij het ontstaan van de soevereine Belgische staat een situatie gegroeid was waarbij de socio-economische en intellectuele elite in de beide deelgebieden bij voorkeur Frans sprak en schreef. Het cijnskiesrecht zorgde ervoor dat ook de politieke macht volledig Franstalig was en deze elite kon – zich tevens baserend op de aanwezigheid van een sterk centraliserend netwerk op socio-economisch en verkeersvlak – een Belgisch natiebesef tot stand brengen.

Door de eerste taalwetten, door de ervaringen tijdens de Eerste Wereldoorlog en vooral door de vernederlandsing van het secundair en hoger onderwijs (ca 1930), werd de grondslag gelegd van een geleidelijke ommekeer in deze situatie. De opeenvolgende staatshervormingen (sinds de jaren ’60) in federaliserende richting, vormden in de deelgebieden eigen administratieve netwerken en tevens ontstond in Vlaanderen een socio-economische en intellectuele elite die het Nederlands als gemeenschappelijke taal had.

Wat Anderson ‘print capitalism’ noemt, speelde hier uiteraard ook een rol, maar intussen is met de moderne media een nog veel sterker gemeenschapsvormend mechanisme ontstaan. Dagelijks hebben radio en TV een urenlange impact op de mensen en die is in Vlaanderen hoofdzakelijk beperkt tot de Vlaamse media. Deze media zelf staan in interactie met de dagbladpers en vooral ook met een reeks succesvolle weekbladen die inspelen op wat de Vlaamse radio en TV aanbiedt. De impact van al deze media samen is meer dan het tienvoudige van wat de pers kon teweegbrengen in de naties die Anderson onderzocht. (Uiteraard strekt dit ‘Vlaanderen’ als communicatieve gemeenschap zich uit van De Panne tot Maaseik en heeft het al heel lang niets meer met het Middeleeuwse Vlaanderen te maken.)

Om het heel simpel uit te drukken, VTM en VRT (met hun nieuws en soaps), samen met Dag Allemaal, Humo, Story, enz. hebben (zonder dat te bedoelen) veel meer bijgedragen tot een feitelijke gemeenschappelijke Vlaamse identiteit, dan alle propaganda van Volksunie, Vlaams Blok, NVA enz. samen. Het heeft geen enkele zin deze objectieve feiten te loochenen. Het heeft geen enkele zin te doen alsof een Belgisch natiegevoel, zoals dat bv. in de jaren ’50 bestond, nog altijd in dezelfde mate leeft. Om maar één voorbeeld te geven: meer dan 80% van de aangiften over euthanasie zijn in het Nederlands opgesteld. Dergelijke vormen van grondige verschillen in aanvoelen, zelfs in zeer belangrijke kwesties, zijn legio.

België heeft geen gemeenschap meer die eenzelfde taal spreekt, leest en schrijft, of die met dezelfde reële nieuwsfeiten, commentaren en media-evenementen geconfronteerd wordt . Onderwijs, wetenschap, cultuur, sport, ruimtelijke ordening, milieu en ook enkele economische sectoren in de deelstaten, hebben hun eigen netwerken gevormd en daarnaast zijn een aantal nationale bevoegdheden overgedragen aan Europa. De Belgische staat heeft dus heel wat van zijn feitelijke unificerende, natievormende, mechanismen verloren, terwijl de informatie-netwerken in Vlaanderen nagenoeg exclusief Vlaams zijn (in sommige high brow conferenties vervangen door het Engels).

Bij toepassing van de analyse van Anderson spreekt het dus vanzelf dat het Belgisch natiebesef stilaan plaats maakt voor een Vlaamse ‘imagined community’, kortom, een Vlaamse natie.

- De betekenis hiervan aan Franstalige kant, die complexer is, kan ik hier niet bespreken -. Deze langzame ‘verdamping’ van de Belgische staat is geen ideologische inbeelding maar een feitelijk onomkeerbaar gegeven.

Bij het vaststellen van het reëel karakter van een Vlaamse identiteit en een beginnend natiegevoel is het van kapitaal belang een duidelijk onderscheid te maken tussen een waardevolle vorm van gemeenschapsbeleving en een misvormd nationalisme waarvan we de immorele aspecten moeten uitbannen.

De Vlaamse ‘identiteit’ van elk van ons als individu is geen uniek alles overkoepelend gegeven. Wij vormen een knooppunt in een netwerk van relaties, met een geografische locatie in dit land (grondwettelijk ondersteund door het territorialiteitsbeginsel), maar tevens met links in België, Europa en wereldwijd. Daarnaast hebben we affiniteiten met anderen, bvb. beroepsgenoten of medegelovigen in andere landen, maar tevens zijn we ons bewust van een gemeenschappelijke taal, opvoeding en een reeks gemeenschappelijke belevenissen. De ervaring van zo’n ‘identiteit’ legt ons, zolang we lid van deze gemeenschap blijven, een aantal verantwoordelijkheden en vormen van solidariteit op, die noodzakelijk zijn om deze samenleving goed te laten functioneren. Daartoe behoren, naast het bevorderen van het welzijn van iedereen, ook de zorg voor het behoud en de uitbreiding van alle culturele creaties en het behoud van een waardevol leefmilieu.

Migratie en Vlaams natiegevoel

Zodra we kenmerken die betrekking hebben op ras of afstamming uit de discussie rond volk, staat en cultuur hebben verbannen, kunnen we een aantal verwarringen uit de wereld helpen.

De vraag of iemand bv. tot het Vlaamse volk behoort, hangt dan essentieel af van de mate waarin hij zich de Vlaamse cultuur eigen heeft gemaakt en in het Vlaamse maatschappelijk leven functioneert. Wie zich op het vlak van taalgebruik, denkbeelden, waardeschalen, toetreden tot instituties, enz., als een doorsnee Vlaming voordoet, is ook een Vlaming. Een uitzondering daarop vormen die mensen die met meer dan één cultuur vertrouwd zijn, en één ervan als de hunne beschouwen. Een Congolees die als jonge volwassene naar Vlaanderen gekomen is, en zich de nieuwe cultuur eigen heeft gemaakt, kan zich toch blijven ervaren als een lid van zijn oorspronkelijke cultuur en volk; hij blijft dan bv. een Congolees staatsburger behorend tot de Luba ethnie. Bij veel Marokkanen en Turken die als migrant (eerste generatie) naar Vlaanderen gekomen zijn is de assimilatie met de nieuwe cultuur niet zover gevorderd; ze blijven dus cultureel en ethnisch, Berbers, Turken enz.. Hun kinderen echter, die hier geboren zijn en school gelopen hebben, zijn volledig in onze cultuur ondergedompeld en behouden nog slechts enkele flarden van de cultuur van hun ouders. De cultuur van deze kinderen is de Vlaamse (als deelcultuur van de Westeuropese). En aangezien het Vlaming zijn cultureel wordt gedefinieerd, zijn ze in de volle zin van het woord lid van het Vlaamse volk. Ze zijn uiteraard met de problemen van ‘multiculturaliteit’ geconfronteerd, omdat zij als Vlamingen, in een bijzondere relatie staan met mensen van een andere cultuur nl. met hun ouders.

Men kan natuurlijk een alternatieve stelling verdedigen en betogen dat migranten uit een vreemde cultuur (bv. Berbers) het recht hebben hier als groep, als leden van de Berber-ethnie verder te leven, trouw aan hun eigen cultuur. Een voorbeeld van zo’n etnische en culturele afzondering vindt men bij de Amisch in Pennsylvania en, zij in mindere mate, bij gemeenschappen van Chassidische Joden in Antwerpen en New York. De Berbers in Vlaanderen lijken echter helemaal niet de bedoeling te hebben op die wijze hun oorspronkelijke cultuur in stand te houden. Ze schermen zich niet af van de vloed van ‘westerse’ informatie die op hen afkomt. Hun kinderen worden via het onderwijs in de Westerse wetenschap, denkwereld en waardeschalen ingewijd en maken zich vertrouwd met alle vormen van comfort die de moderne samenleving te bieden heeft. De kans dat hun kinderen de taal van hun ouders of grootouders zouden leren met alle nuances en visies op wereld en maatschappij die daarin verwerkt zitten, is te verwaarlozen, ook al omdat het natuurlijk en sociaal milieu waarin ze functioneren, nu totaal verschillend is.

Een tweede bedenking kan als volgt luiden: ook al gaat een groot gedeelte van de oorspronkelijke cultuur verloren, toch is wat overblijft op het gebied van godsdienst, van normen en waarden betreffende het sociale leven, zo belangrijk, dat men dat toch een aparte cultuur kan blijven noemen. Zodra die godsdienst en die waardeschalen echter zo worden opgevat dat ze noch met wetenschappelijke resultaten (bv. evolutietheorie), noch met de rechten van de mens in conflict komen (bv. rechten van vrouwen en kinderen), wijken ze niet méér af van de algemeen Vlaamse of Westerse dan die van katholieken, protestanten en ongelovigen onderling. Indien die godsdienst en waardeschalen wel van de bovenvermelde ‘universele standaarden’ afwijken, is dat zeker geen vorm van ‘multiculturaliteit’ die aanbeveling verdient. Ook voor de wereldgemeenschap als echte ‘multiculturele samenleving’, (waar afzonderlijke samenhangende culturen zoveel mogelijk bescherming verdienen) moeten we immers een bevoorrechte positie van de universalia van wetenschap en mensenrechten verdedigen.

Bij Vlamingen met Turkse of Marokkaanse ouders zal veelal een streven aanwezig blijven om in diverse aspecten van hun individueel en sociaal leven bij die cultuur van die ouders aansluiting te zoeken: belangstelling voor de taal en de culturele uitingen van hun ethnie, het in ere houden van zekere gebruiken, wijzen van feestvieren, bruiloften, eetgewoontes, enz.. Dergelijke vormen van diversiteit kunnen uiteraard tot een verrijking van de Vlaamse cultuur bijdragen: niemand vindt het een ramp dat de Franse, de Italiaanse, en de Chinese keuken bij ons werden ingevoerd. Het heeft echter weinig zin op die diffusie van cultuurelementen de term ‘multiculturele samenleving’ toe te passen: deze inbreng is, wat de impact betreft, op verre na niet vergelijkbaar met die van de Angelsaksische cultuur op onze communicatiemedia en ons alledaags leven; en niemand spreekt in dat geval van ‘multiculturele samenleving’.

Wanneer we de kinderen van migranten uit vreemde culturen niet als volwaardige Vlaming zouden beschouwen, hoewel zij totaal in onze cultuur zijn opgenomen, zullen zij genoodzaakt zijn een andere identiteit te zoeken. En aangezien zij voor altijd van de totale cultuur van de ethnie van hun ouders vervreemd zijn, kan alleen de godsdienst deze plaats innemen. Die godsdienst heeft dan niet meer alleen de gangbare functie van persoonlijke zingeving en vertroosting: zij mobiliseert alle krachten die oorspronkelijk op identificatie met cultuur, ethnie en natie werden gericht.

Dit proces kan tot een nieuw belangrijk probleem leiden in verband met cultuur en nationalisme. We herinneren aan de behoefte die zoveel mensen voelen om, via het toebehoren tot een groep, een ‘identiteit’ te zoeken. Als dit streven naar een identiteit zich op een godsdienst richt en daarmee drijfveren en mechanismen mobiliseert die in een normale godsdienstbeleving niet voorkomen, dan wordt een grondslag van fanatisme gelegd.

Alle ontsporingen die typisch zijn voor de uitwassen van nationalisme, komen dan in deze fundamentalistische vormen van godsdienstbeleving terug. Hoe groter de ontgoocheling om de uitstoting was, des te intenser zal ook de identificatie met de nieuwe groep zijn.

Deze ontwikkelingen zijn niet onafwendbaar. We moeten consequent aanvaarden dat toebehoren tot een volk in hoofdzaak afhankelijk is van cultuurelementen en van institutionele relaties. Bij ons zijn die Vlaams, Belgisch en Europees. Pas een doordachte politiek die in rechte en in feite de (gediversifieerde) samenhorigheid bevordert, kan tot gevolg hebben dat we de frustraties van uitstoting en de identiteitscrisissen die ermee gepaard gaan, grotendeels vermijden.

We kunnen niet genoeg beklemtonen dat, voor het grootste deel van wat men in de brede betekenis ‘cultuur’ noemt, de kinderen van allochtonen die hier opgevoed zijn nauwelijks van ons verschillen: ze staan in dezelfde relatie met onze ‘heimat’, onze vorming en onderwijs, en onze medemensen. Ze hebben dus in de volle zin van het woord een Vlaamse identiteit en degenen die hen voorhouden dat ze op grond van biologische afstamming (op raciale grond dus) tot een ander (bv. Arabisch) volk zouden behoren, baseren zich op dezelfde achterlijke maatschappijvisie en ethiek als het Vlaams Blok.

We moeten beschaamd toegeven dat uitsluiting door ons, autochtonen, hen eveneens in de verkeerde richting drijft; wij vooral moeten dus garanderen dat de ‘nieuwe’ Vlamingen zich in alle opzichten als volwaardige medeburgers ervaren.

Ooit zullen ook zij dan in volle authenticiteit het vers van Petrus Pictor tot het hunne kunnen maken, daar waar hij in zijn laatste strofe de wens uitdrukt:

“Flandria mitto vale, pia Flandria terra piorum;

Mitto remitto vale, bona Flandria, terra bonorum;

Rursus mando vale, proba Flandria, terra proborum”:

(het ga u goed, minzaam Vlaanderen, land van minzamen… goed Vlaanderen, land van de goeden…, rechtschapen Vlaanderen, land van rechtschapenen); een strofe die als volgt eindigt:

“mando remando vale, mea Flandria terra meorum.”

“ik wens en ik wens u opnieuw, vaar goed, mijn Vlaanderen, land van de mijnen.”

Heeft België nog een kans?

Dat bestaan van een Vlaamse identiteit en een natiegevoel hoeft niet noodzakelijk te leiden tot het opheffen van de Belgische staat: er zijn ook nog reële Belgische netwerken (de verkeersstructuur bv. lijkt nog altijd op Brussel gericht). Unificerende tendensen moeten overigens niet meer noodzakelijk steunen op een traditioneel natiebesef (bv. Verenigd Europa bestaat ook zonder zo’n besef).

Een afgeslankte Belgische staat zou dus zonder horten en stoten als (con-)federatie kunnen functioneren, ware het niet dat enkele diepgaande conflicthaarden een harmonisch samenleven onmogelijk dreigen te maken.

Een eerste probleem is dit van de taalgrens. In 1932 hebben de Franstaligen het principe van algemene tweetaligheid afgewezen.

Dat leidde tot de aanvaarding van twee eentalige gebieden en het tweetalige Brussel. Men stelde na de Tweede Wereldoorlog vast dat door de uitbreiding van Brussel eentalig Vlaamse gemeenten stilaan Franstalig werden en de taalgrens dus ten nadele van Vlaanderen verplaatst werd. Na veel twisten werd in 1962-1963 de taalgrens definitief vastgelegd en in 1970 in de grondwet ingevoerd. Daaruit volgt dat mensen die zich in Vlaanderen of Wallonië vestigen, bereid moeten zijn zich aan de taal van het gebied aan te passen voor alles wat met openbare diensten te maken heeft. Vlamingen in Wallonië doen dat probleemloos, Franstaligen in de rand rond Brussel doen dat meestal niet en hopen, als zij de meerderheid zullen vormen, de taalgrens weer te wijzigen. Dat diepe meningsverschil: het grondwettelijk vastgelegde ‘territorialiteitsbeginsel’,(droit du sol) tegenover het ‘personaliteitsbeginsel’ (droit des gens) vormt de basis van de problemen in Vlaams Brabant. Deze conflictstof is sterk vergelijkbaar met het Engels-Franse taalprobleem in Montreal.

Een tweede probleem heeft te maken met de economische achterstand van Wallonië en de dramatische werkloosheid en armoede die eruit voortvloeien. De sociale voorzieningen kunnen in Wallonië slechts blijven bestaan dank zij aanzienlijke financiële transfers van Noord naar Zuid. Deze solidariteit op het sociaal vlak zou normaal geen probleem moeten stellen, maar ze wordt in het gedrang gebracht door het besef bij de Vlamingen dat de Franstaligen geen politieke solidariteit in omgekeerde richting wensen op te brengen in verband met het respect voor het territorialiteitsbeginsel.

Daar komt nog bij dat in veel politieke, wereldbeschouwelijke en economische dossiers een meerderheid van de Franstaligen systematisch andere standpunten inneemt dan een meerderheid van de Vlamingen. Die interpreteren de Waalse achterstand overigens ook als een gevolg van ‘achterhaalde’ ideologische visies (naast partij-cliëntelisme) en wensen een grotere autonomie om de eigen regio efficiënter te kunnen besturen. Dat wordt dan weer door de Walen ervaren als een afwijzen van de interpersoonlijke sociale solidariteit.

Het Vlaams Parlement heeft met een grote meerderheid een reeks eisen geformuleerd (1999) en socialisten, liberalen en christen-democraten hebben die in de Vlaamse regeringsverklaring (2004) opgenomen. Tijdens de verkiezingsstrijd van 2007 hebben de christen-democraten die heel scherp geformuleerd en dat leidde tot een electoraal succes. De Franstalige, begrijpelijk polariserende, reactie hierop heeft de onderlinge tegenstellingen tussen Noord en Zuid aanzienlijk doen toenemen, zodat een oplossing momenteel niet in zicht lijkt.

Om uit de impasse te geraken is het onmisbaar dat alle partijen tot een minimale objectieve analyse van de realiteit komen. Een neutrale toepassing van de benaderingswijze van Anderson leert ons dat het Belgisch natiebesef zoals dat tot rond de jaren ’50 in beide landsdelen nog bij een meerderheid gangbaar was, in Vlaanderen nog nauwelijks bestaat. De imagined community is daar, niet door ideologische propaganda, maar door ontwikkelingen in de feiten zelf, in de eerste plaats de Vlaamse gemeenschap. Dat veranderde natiebesef in Vlaanderen heeft het Belgische niet volledig opgeheven, maar wel reëel verzwakt. Het minimum aan inzicht dat men daaruit af kan leiden is dat de Belgische eenheid niet bestand zal blijven tegen het voortduren van een conflictsituatie. Rekening houden met deze feitelijke gegevens vormt een eerste voorwaarde om tot echte onderhandelingen te komen.

Beide partijen moeten inzien dat de Belgische natie weliswaar haar vanzelfsprekend karakter verloren heeft, maar eventueel toch nog een project kan zijn van mensen die, met inachtneming van hun gezamenlijk verleden, ook in de toekomst een zekere eenheid willen bewaren. Zelfs de ‘sociale solidariteit’ is geen evidentie meer, maar kan wel blijven bestaan als men ook op andere gebieden, zoals het territorialiteitsbeginsel en de fiscale verantwoordelijkheid van de deelstaten, tot een overeenkomst kan komen. Als de Franstaligen zich bij hun appreciatie van het taalprobleem zouden laten inspireren door hun taalgenoten in Québec, dan zou al heel wat zijn gewonnen. Aan Vlaamse kant zou men keiharde garanties moeten bieden voor een langdurige interpersoonlijke solidariteit. Een beperkte aanpassing van de grenzen van Brussel, in ruil voor het afschaffen van de niet-uitdovende faciliteiten, en een bijzondere opvang voor de Europese ambtenaren, kan eveneens in de balans van de onderhandelingen worden gelegd.

Als men geen enkel Belgisch gegeven nog als evidentie beschouwt, maar het oog richt op een toekomst waarbij vanuit een tabula rasa, nieuwe, eventueel verregaande toenadering wordt gezocht, kan een project ontstaan waarbij geen verliezers en alleen maar winnaars te voorschijn komen.

Author: Don Fabulist

In de dorpspolder van Zwankendamme woonde boer Niels in een boerderijtje. Vroegtijdig stierf zijn levensgezellin enkinderen liet ze hem niet na. Na de dood van zijn vrouw verwaarloosde Niels de landerijen. e boerderijdieren deed hij van de hand, maar van de ezelin Brenda kon hij geen afstand doen. Bij versomberd gemoed bleef zij zijn lichtpunt.

Toch mocht niet gezegd worden dat de eenzaat het zonder menselijke vriendschap stellen moest. Vooral in de kroegen was hij een graag geziene gast. Met Niels onder het avondlijk cafédak draaide de donkerste stemming naar een zonnige zijde. Met Niels aan de toog verbroederden zich de ergste vijanden. Velen waren dan ook diep geschokt door het drama dat tijdens een decembernacht plaatsvond.

In zijn stamstaminee zette Niels een punt achter een avondje zwalken. Hij luidde er de klepelklok voor een laatste rondje, dronk er zijn pint leeg en nam er uitbundig afscheid van vrienden en vriendinnen. Zijn opgewektheid kende een nooit gezien hoogtij.

“Met zijn vrolijkheid wilde hij verbergen wat hij doen ging,” zeiden de polderbewoners naderhand.

Hun besef kwam te laat. De volgende dag werd Niels thuis dood aangetroffen. Gekoord hing hij koud aan de zolderingbalk. Niemand kon diep genoeg in het eenzame mensenhart kijken. Daarom kon ook niemand begrijpen wat Niels bewoog om zo gruwzaam heen te gaan.

De mensen vergisten zich en ook boer Niels had zich lelijk misrekend. Hij keerde wel degelijk weer. Echter niet zoals men hem wenste of ook niet zoals hij zichzelf graag gezien zou hebben.

Drie maanden later, aan het begin van de lente, verscheen Niels als spook in de boerderij. Voordat de boer er een eind aan maakte, had hij er nauwgezet op gelet om aan alle bekenden nog een groet te brengen. Maar hij vergat zijn dierbaarste. De ezelin Brenda kreeg van hem geen blijk van vaarwel.

Nu kon spook Niels de eeuwige rust pas vinden nadat die plooi gladgestreken was. Het spook moest eerst terdege vanBrenda afscheid nemen. Niet zomaar met wat wuiven van verre, maar met een stevige omhelzing. Brenda bracht de winter in woelige gevoelens door. Wat miste ze haar Niels! Wat snakte ze naar haar weldoener in goede en in kwade dagen!

Vertederd dacht ze aan hun dagelijkse wandelingetjes en aan de spiksplinternieuwe hoefijzertjes die ze altijd van hem kreeg. Verweesd peinsde ze aan zijn opbeurende schoftklopjes en aan de bemoedigende woordjes die hij haar zo dikwijls in het oor fluisterde.

Hoe kon Niels haar, zonder een teken na te laten, in de kou laten staan? Hoe kon hij haar in die vriesnacht heimelijk verlaten? Die vragen verjoegen Brenda’s weemoed om in de plaats een wrede woede binnen te laten. Brenda wist wel dat de mens, met zijn beladen denkvermogen, de keuze tot sterven hebben moest. Dat weten kon de kwaadheid niet bedaren.

Haar verstand en haar gevoel verstonden elkaar niet. In de jongste schemering van een heilzame lentemorgen kwam er eindelijk een verzoenende gedachte bij de ezelin op bezoek.

“Gij waart voor Niels de liefste,” sprak die. “Het liefste dat ge ziet is bij een scheiding het moeilijkste om aan te spreken. Daarom gaf hij u zelfs geen afscheidswenk.”

Brenda’s bozigheid brak. Vanachter de palissade hief ze de kop op naar het livingvenster van de boerderij. Wat zag zij daar? Een spook dat als een losgeslagene naar haar gebaarde. Het was haar Niels, dat wist ze zo zeker als dat zijn spookverschijning daar zotte kuren opvoerde.

Haar hart jubelde. Ze stormde naar het openstaand poortje, maar voordat ze naar het raam kon hollen, plukte het scheller wordend licht spook Niels van voor haar karbonkelkijkers weg.

De ezelin versteef ter plekke. In een schicht trof haar een helder inzicht.

“Spoken zijn hier op aarde om een begaan euvel recht te trekken,” schoot het Brenda te binnen. “Uit de bewegingen van spook Niels op te maken, heb ik daarmee iets van doen.”

Zoals het ‘aha’ bij mensen de inval beduidde, zo viel het Brenda met een ‘iha’ in dat het door spook Niels goed te maken zaakje het nagelaten gedag aan haar moest zijn.

“Dat spookje daar mag in het vervolg wenken wat het wil,” balkte Brenda, “het mag smeken dat het een onlust is. Geen sprake van dat ik me laat omarmen, want na de omarming ben ik Niels werkelijk voor altijd kwijt!”

Het was een kenmerk van wijze wezens dat ze om iets te bereiken niet handelden. Zulks gold zeker voor de ezelin Brenda. Voortaan bleef ze op veilige afstand buiten staan.

De ezelin luisterde elke nacht naar de jammerbeden van het spook. Elk kruimelmoment in de ochtend nam ze te baat omde spokenbewegingen te bekijken. Doch zich verroeren, dat deed ze niet.

De nachten lang zat het spook in de rafelige leunzetel voor het vensterraam te speuren naar een glimp van Brenda. Zodra het de ezelin in het eerste ochtendlicht ontwaarde, zwaaide het met de armetierige armen, peddelde het met de broze benen en trok het de snater in alle mogelijke vormen.

Slechts trekkebekkend liet Brenda de lange tanden zien. De afzijdigheid van Brenda kende geen einde. Tot overmaat van ramp kon het spook niet naar haar toegaan, want het was ertoe veroordeeld om binnenshuis te blijven.

Aan iemand vragen om de ezelin naar de boerderij te leiden, behoorde ook al niet tot de mogelijkheden. Geen ziel waagde het om langer dan één spokenschreeuw op het spookhof te blijven.

Bij elk gerucht en naar elke onder het maanlicht bewegende schaduw kreet spook Niels immers:

“Kom toch nader! Laat me u omhalzen!”

Altijd al kampte Niels met een hapering in de spraak, waarbij de ‘a’ zich soms op de plaats van de ‘e’ zette. Ooit lachte men smakelijk, toen boer Niels zei:

“Ik word pas wakker als de wakker rinkelt.”

Maar met dat ‘omhalzen’ van het spook kon niemand lachen. Geen mens hoorde daarin ‘omhelzen’.

De lente ging heen, de zomer vertrok, de herfst verdween en de winter trad in. Nog steeds sleet spook Niels het eenzaamste spokenleven. De ezelin gevoelde groot medelijden. Toch speelde ze het klaar om op afstand te blijven. Haar liefde werd tenslotte door een zekere berekening getoomd.

Door het van zorgen verstoken blijven, verzwakte de ezelin. Op een winterochtend viel ze levenloos op haar zijde. Voordat het daglicht de spokencontouren opslokte, stak spook Niels de grijpers in wanhoop naar het bladderend plafond.

In de nakomende tijd hing spook Niels met neerhangend hoofd in de schimmelfauteuil. Geen lapje hoop restte het spook. Brenda was dood! Het hels boerderijverblijf strekte zich onbegrensd in het spokenbrein uit. Zelfs de bangste wezel zou de neiging bekropen hebben om spook Niels vertroostend te omhelzen.

Op een lenteochtend, toen de morgenster in de schemering oplichtte, schrok spook Niels op. Een herhaaldelijk bonken klonk op de dorpel aan de voordeur. Gesnuif drong door het deurhout naar binnen. Spook Niels sidderde.

“Zou een spook me komen treiteren?” schokte het door de spookkop.

De deur sprong open. De lucht tochtte. Tegen de vale achtergrond van schemerlicht, droeg het deurkader de spookachtige schildering van een stille ezelin, wier oren gelijk hoornen opstonden. Spook Niels kon niet geloven dat het waar was. Daar stond spook Brenda!

Het mondgat van Niels viel glimlachend open.

“Voorwaar,” daagde het de spookboer, “Brenda weigerde mij de verlossende omhelzing, omdat ze van in het begin doorhad dat ze door de zonde van de weigering als spook zou moeten weerkomen. Ze wilde eerst spook zijn om,…om tezamen met mij,… om…”

Spook Niels krikte zich met gammele krachten uit de zetel op en strompelde zo snel het kon naar de deurdrempel. De spookezelin wachtte aan de arduinrand buiten. Op de drempel sloeg spook Niels de armen rond de hals van spook Brenda. Ze vervaagden en verdwenen in het oprijzend licht. Sindsdien spookte het niet meer ten huize Niels.

Don Fabulist, Ridder der Vagebonden van Het Kapersnest, is woonwagenbewoner. Hij put zijn inspiratie uit het mysterievolle rijk der eenzaamheid en uit het leven in de oorden die hij doorkruist. Al vertellend, in de zwerverstaal (Bargoens) zingend en al schrijvend, brengt hij ballades, fabels, sproken en sprookjes.

Meer info op www.donfabulist.be

Author: Don Fabulist

In een hut aan het strand van de zee huisde een visser. Om de zee te bevaren had hij slechts een roeiboot. Om te vissen bezat hij enkel een hengel. De visser was arm.

De visser droeg een klak. Terwijl de meeste vissers de klak recht op het hoofd hadden staan, stond zijn klak scheef. Daarom werd hij Scheve Klak genoemd.

Scheve Klak was de armste van allemaal, maar als hij op de zee roeide en de zon haar gouden stralen over het watervlak uitgoot, dan dacht hij: hoeveel mensen mogen er zeggen dat ze varen op een zee van goud?

Landinwaarts woonde een heer. De landerijen uit de wijde omtrek behoorden hem toe. De schepen op de zee waren zijn eigendom. De heer was rijk.

De rijke heer droeg een hoge hoed. Omdat hij als enige een hoge hoed droeg, noemde men hem Hoge Hoed.

De boeren boerden voor Hoge Hoed. De vissers visten voor hem. Alleen Scheve Klak viste niet voor Hoge Hoed. Dat was dan ook de reden waarom Scheve Klak de allerarmste was.

Hoge Hoed kende slechts één bezigheid: tellen. Hij nam een goudstuk tussen duim en wijsvinger, hield het voor de ogen, telde het bij een optelsom op en gooide het bovenop een goudstukkenstapeltje.

Hoge Hoed geraakte niet uitgeteld. Het stapeltje werd een stapel. Hij telde en hij telde. De stapel verhoogde tot een bergje. Hij cijferde en hij cijferde. Het bergje groeide uit tot een berg.

Hoge Hoed peinsde: wie mag er zeggen dat hij kan blijven rekenen aan zijn berg van goud?

Tijdens een pauze bekeek de cijferaar de omgeving met haar weilanden en haar akkers. Hij overzag de zee met haar schepen. Toen grabbelde hij uit zijn hoed een idee.

‘Ik verkoop mijn eigendommen,’ mompelde hij. ‘Met het goud dat ik daarvoor krijg, kan ik mijn berg nog verhogen.’

Hij verkocht gronden en boten. Weerom stapelde hij goudmunt op goudmunt. Toch kwam de dag dat hij de laatste blinker op de hoop dropte. De rijkaard kwam uit op een getal, zo groot dat hij het nauwelijks in zijn hoofd kon opslaan.

Hij wist het zeker. De rijkste dat was hij. Hij bezat de hoogste goudberg!

Gouden Zee

Hoge Hoed zat genoegzaam van op zijn berg te kijken naar de zee. Op het water langs de kust ontwaarde hij een bewegende stip. Het was Scheve Klak die naar een visje hengelde.

‘Hoe kan dat nu?’ ontviel Hoge Hoed. ‘Verkocht ik niet alle vaartuigen aan reders uit verre landen? Wat vaart er dan nog eentje? Wie dobbert daar op de zee?’

De nieuwsgierigheid knaagde aan Hoge Hoed, maar hij durfde de goudberg niet te verlaten. Hoge Hoed bleef op zijn honger zitten. De rijkste zat, dag in dag uit, op zijn goud.

Op een schone namiddag wandelde Scheve Klak langs de goudberg. Hij stopte en hij keek opwaarts. Daar merkte hij een ietwat magere Hoge Hoed.

‘Wat zit gij daar te zitten?’ wierp Scheve Klak naar boven.

‘Ik bewaak mijn goud,’ gooide Hoge Hoed naar beneden.

‘Waarom moet gij goud bewaken?’ riep Scheve Klak.

‘Omdat ik de rijkste ben,’ schelde Hoge Hoed. ‘Iedereen kan dat zien. Daarom kan iedereen met mijn weelde gaan lopen. Om dat te beletten, moet ik op mijn goud letten.’

‘Ik ben rijker dan gij. Nochtans ga ik waar ik wil,’ sprak Scheve Klak.

‘Gij rijker dan mij?’ sneerde Hoge Hoed. ‘Niemand kan naast mijn rijkdom kijken. Als een berg staat die boven allen. Mij dunkt dat er van uw rijkdom niet veel te merken valt!’

‘Uw rijkdom toont zich als een berg van goud,’ wist Scheve Klak. ‘Ik zie het einde van uw rijkdom. De mijne laat zich zien als een zee van goud. Ik ken het einde van mijn weelde niet.’

‘Een zee van goud?!’ kreet de goudaanbidder. ‘Zoveel is zelfs niet in te schatten.’

‘Het is onschatbaar,’ beaamde de visser.

‘Kan ik dat ook verwerven, een zee van goud?’ vroeg Hoge Hoed hoopvol.

‘Wanneer ge uw goudberg achterlaat, ligt de zee van goud zomaar voor u klaar,’ antwoordde Scheve Klak.

Een zee van goud, een zee van goud, een zee van goud, maalde het onder de hoge hoed van Hoge Hoed. Wat verlies ik ermee als ik met het vissertje meega? Ik kan er alleen maar bij winnen. Een zee is tenslotte zoveel groter dan een berg.

De goudbergbezitter schoof op zijn achterste naar beneden.

Hoge Hoed ging met Scheve Klak mee. Tegen de vooravond arriveerden ze op het strand. De zakkende zon strooide een oogstrelend verguldsel over de zee.

‘Zie,’ vezelde Scheve Klak, ‘de zee van goud.’

De rijkaard wilde wat zeggen. De woorden bleven kleven in zijn keel. Met open mond en met woest wordende ogen gaapte hij naar het gegolfde water. Hij liep rood aan, zo rood als een koraal.

Met een sprong draaide Hoge Hoed zich naar het hinterland. Hij zag dat de voorheen nog zichtbare goudbergtop verdwenen was. Vele hongerige handen hadden de munten verdeeld. Hoge Hoed staarde met radeloze kijkers. Hij verbleekte. Hij werd zo wit als het zeeschuim.

Ontdaan keek hij Scheve Klak in de ogen. Daarna blikte hij naar de zee. Als bij wonder kregen zijn wangen plots kleur. Zachtheid kroop in zijn ogen. Een glimlach bezocht zijn mond. Hoge Hoed begon te glunderen. Hij kreeg zowaar een andere uitstraling.

De oorzaak van de metamorfose bleef een raadsel. Misschien was het de bevrijding uit de angst voor het verlies van de goudberg. Mogelijk was het de zee die zijn vergrauwd bestaan verguldde.

Hoe het ook zij, Hoge Hoed en Scheve Klak werden onafscheidelijk. Ze woonden onder hetzelfde dak. Ze hengelden vanuit hetzelfde kwakkelende bootje. Ze wandelden over hetzelfde strand. Van op eenzelfde duin lieten ze hun mijmeringen op de avondzee los.

De zeebewoners kenden geen vreemder tweetal. De ene immer met een scheve klak. De andere altijd met een hoge hoed. De ene in gejutte lompen. De ander in versleten kostuum.

Maar de mensen van de zee zeiden: ‘Hoe verschillend die twee kwibussen er ook mogen uitzien, ze hebben alle twee een gouden hart.’

Naschrift van Don Fabulist

Op een dag krijsten de meeuwen. De kaaien van Oostende lonkten. Langs het Visserijdok stuitten Don Fabulist en zijn gabbers op een verstoken vissersstek.

In een kroeg genoten de dolers na van die aangename verbazing, maar subiet ontvingen ze een koude douche. De aangelanden kregen te horen dat de Belgische visserij weggevaagd dreigde te worden door de opmars van de grootschalige aquakweek. De onheilsklok luidde dat het Visserijdok binnen afzienbare tijd gedumpt kon worden. Een doorrookte stem voorspelde de ondergang van een visserscultuur…

Het gebroeze wist zich door elkaar geschud. De vissershaven van Oostende was bedreigd, maar ondanks dat woei er toch ook een opwekkende wind. Over de dokken dwaalde de poëzie; de poëzie die knarste tussen de maaltanden van de tijd, maar die tegelijkertijd in verstilde dromen aan de horizon voer.

Op de Oostendse wallen bundelde het poëtische vissersvolk de krachten met dichters, schrijvers en fotografen.

Sinds januari 2009 schrijft ook Don Fabulist voor Het VisserijBlad (HVB). In een gezamenlijke bijdrage met Kaper Peter Holvoet-Hanssen en met Flitsmatroos Jo Clauwaert brouwt hij daarin maandelijks een sprookje.

Uw vagebond zendt U het bouwsel dat van het drietal in het aprilnummer van HVB verschijnen zal, alsook in groter lettertype het lentevertelsel van Hoge Hoed en Scheve Klak.

Laat Don U nog één ding verklappen: het zou de jagers der zee een ware vreugde zijn zo ze U als abonnee van HVB mochten verwelkomen.

Daarom worden U alvast de gegevens van HVB meegegeven…

HVB

Brusselsesteenweg 12 te 8450 Bredene

het.visserijblad@telenet.be

Tel. 0474/33.88.00

Losse nummers: 2,99 euro

Jaarabonnement (12 opeenvolgend)

Gedicht van Jan Peter Holvoet in hetzelfde nummer

Op 9 april is onze vriend en lid van de redactie Paul Verbraeken thuis overleden aan de gevolgen van een hersentumor. Hij was net 58 geworden. Met hem verliest links Vlaanderen één van zijn meest kritische denkers. Velen verliezen een goede vriend.

Paul Verbraeken werd vlak na de tweede wereldoorlog te Mortsel geboren als tweede kind van Rik en Anna. Rik Verbraeken was net teruggekeerd uit de kampen waar hij als politiek gevangene was opgesloten. Paul kreeg de naam van zijn door de Nazis vermoorde oom. Hij is in 1944 opgepakt en als politiek gevangene naar het concentratiekamp Dora gebracht en daar omgebracht. Men heeft er geen spoor van teruggevonden. Paul’s vader, Rik, is wel teruggekeerd en heeft de rest van zijn leven gezocht naar sporen van zijn jongere broer. Er is niets gevonden, maar hij kwam wel oog in oog te staan met één van de kampbewakers die intussen communistisch burgemeester in Oost-Duitsland was geworden. Ongegeneerd stalinisme.

Het antimilitarisme van de jeugd

Het verzet tegen fascisme en nazisme markeerde Paul. Het onnoembare van de nazi-gruwel die aan zijn naam kleefde zat diep in zijn lijf als een ding dat nooit helemaal is verteld. Het trauma werd het duidelijkst zichtbaar in de heftigheid van een paar van onze jeugdige fysieke confrontaties met de fascisten van nu. Strijd en verzet tegen elke vorm van dictatuur lagen aan de basis van zijn politieke bewustwording. In die zin lag zijn politieke leven in het directe verlengde van de linkerzijde uit de jaren dertig en veertig, in de solidariteit met de Spaanse strijders, in het verzet tegen het fascisme, waar naderhand ook naadloos een antistalinisme bij aansloot.

Paul Verbraeken behoorde tot wat later de generatie van de jaren zestig is gaan heten. We hadden als kind en adolescent de schoolstrijd meegemaakt,van het antikolonialisme in Congo en van de Cubaanse revolutie gehoord en dan de spanning van de staking 60-61 gevoeld. We liepen school aan het Atheneum te Mortsel. Daar begon ons politiek activisme in het antimilitarisme en de strijd tegen de wapenwedloop van de koude oorlog. Het was, in die beginjaren zestig, de tijd van het gebroken geweer en de eerste dienstweigeraars, van de internationale marsen tegen de kernwapens, van de grote anti-atoommarsen. De jeugd begon zich stilaan af te zetten tegen de wereld die in Yalta was geregeld. Vooral omdat die de bevrijdingsstrijd in de derde wereld aan de logica van de “vreedzame coëxistentie” onderwierp en omdat het eigen land een satelliet was van de Amerikanen (die voor ons niet de “bevrijders” waren maar de “oorlogstokers”) We waren toen ook lid van de Socialistische Studenten en van de Jongsocialisten Mortsel. En in de jeugdorganisaties van de BSP groeide de spanning met een partijleiding die zich na de grote staking steeds meer richtte op het beherend socialisme, op een integraal Atlantisme ( Paul Henry Spaak was secretaris generaal van de Nato geworden en liet ook elke kritiek op het bondgenootschap uit socialistische betogingen kloppen) en op het biefstukkensocialisme van de nieuwe consumptiecultuur . We volgden dus de interne oppositie die was georganiseerd rond de weekbladen Links (Marcel Deneckere – Jaap Kruithof) en La Gauche ( Ernest Glinne – Ernest Mandel – Jacques Yerna) en die in Wallonië kon voortbouwen op het anarcho-syndicalisme van het Renardisme. Het gaf ons de inspiratie om onze politisering ook via lectuur en historische bewustwording verder te zetten.

Marxistisch Revolutionaire Beweging

In oktober 1964 trokken we naar de universiteit te Gent. Paul ging er Staats – en sociale wetenschappen studeren. Het was er nog windstil voor de jeugdstorm van 65 tot 69. Maar het rommelde wel. Vietnam, elke dag op televisie; Bob Dylan (The times they are a changin); Marx, Lenin, Che Guevara en een wereldrevolutie. En ook Boudewijn de Groot, Boris Vian, Brassens, Brel en Ferré, Miek en Roel en Roland, de provo’s, shit en LSD die wij als door de flikken achternagezeten revolutionairen nooit hebben aangeraakt…. Want in Gent ontmoetten we geestesgenoten. De enen zaten bij de Humanistische studenten (François Vercammen), de anderen bij de Communisitische studenten (Freddy De Pauw), wij dan weer bij de Socialistische studenten (Jan Calewaert, Guido Totté, e.a) Uit die ontmoeting ontstond een genootschap, de Marxistisch Revolutionaire Studenten weldra omgevormd tot MRB (van “Beweging”) om het open te stellen. Het was in de eerste plaats een studieuze activiteit waarin de scholing in theorie en geschiedenis van de arbeidersbeweging ernstig werd genomen. Het was ook de kern van een radicale linkerzijde in de socialistische jeugdbeweging die oppositie voerde tegen de reformistische hegemonie. En het was ook een “arbeiders-studenten één front” avant la lettre, omdat de MRB haar bevindingen al verspreidde aan de fabriekspoorten en haar uitbreiding zag bij de werkende klasse. Guido Van Meir beschrijft die jaren in zijn eerste boek “Wonderboy”. In het hoofdstuk “Wonderboy bij de trotskisten” beleef je het bezoek van Vlieg Vandercruys aan één van onze vergaderingen met een vaste agenda: politieke nota, binnenlandse toestand, buitenland , exposé, boeken te lezen, feiten te kennen…. Het heeft nu ongetwijfeld iets naïefs, maar het heeft wel de basis gelegd voor een voor die tijd ongewone diepgang, grondigheid, historische en theoretische kennis en analytische scherpte.

Die semi-publieke activiteit van een groep jonge revolutionairen bleef natuurlijk niet buiten de aandacht van de Vierde Internationale. De activiteit van de Belgische afdeling was toen nog bepaald door de tactiek van het “entrisme”. Na de neergang van de antikapitalistische strijd na de tweede oorlog en met de verstarring binnen de koude oorlog vertrok men van de diagnose dat de arbeidersmassa zich niet richtte tot radicale antikapitalistische partijen en zich bleef organiseren in de grote reformistische vakbonden en bewegingen. Elke nieuwe radicalisering zou dus vertrekken vanuit die bewegingen en het was de taak van revolutionaire militanten die komende radicalisering op te volgen. Vandaar dat er niet aan een zelfstandige partij werd gebouwd, maar dat de trotskisten zich investeerden in linkse tendenzen binnen de sociaal-democratie. Maar dat was niet onze inspiratie. Wij waren al producten van de komende jeugdradicalisering die resoluut haar eigen weg ging en die niet alleen ontsnapte aan de controle van de traditionele partijleidingen, maar zelfs enigszins buiten het gezichtsveld bleef van de linkse stromingen die zich diep in de arbeidersbeweging hadden genesteld. Toch stuurde Ernest Mandel enkele gezanten om met ons te overleggen en samen te werken (Filip Polk, Guy Desolre, Emile Van Ceulen) en de MLB ertoe te bewegen mee te doen aan de entristische tactiek. Geen enkele andere politieke stroming heeft toen ernstige pogingen ondernomen om onze groep in te lijven, met uitzondering van een andere Trotskistische stroming: het Posadisme.

Ernest Mandel

Maar de reÎle sociale strijd is altijd sterker dan eender welke tactiek. En de nieuwe radicalisering kwam toen toch in de eerste plaats vanuit de jeugd. In Vlaanderen was de ontsteker de strijd om Leuven Vlaams. Het “mandement” van de bisschoppen van 13 mei 1966 had zich verzet tegen de splitsing van de KUL en meteen had de jeugd een aanleiding om ook hier deel te worden van een algehele radicalisering van de baby-boomers. Het ging immers niet alleen om de Vlaamse eis, het ging evenzeer om een antiautoritaire strijd tegen de verstikkende oude structuren en het ging uiteindelijk om een bewustwording tegen het Belgische holdingkapitalisme. In Leuven kwam de leiding van de beweging uit de katholieke “zuil” (Paul Goossens was voorzitter van de Politieke Raad van VVS-Leuven én préses van het Katholiek Vlaams Hoogstudenten Verbond, Ludo Martens, hoofdredacteur van het KVHV-blad Ons Leven, Kris Merckx voorzitter van het Faculteitenconvent). Via de oprichting van de Studentenvakbond (SVB) werd daar de basis gelegd van wat later de maoïstische stroming (Alle Macht Aan De Arbeiders, Partij Van De Arbeid) zou worden.

In Gent waren “de trotskisten” sterker en die kwamen uit de socialistische traditie. In geheel Vlaanderen nochtans zochten de radicale jongeren contact met de arbeidersbeweging , in de solidariteit met de strijd tegen de sluiting van de mijn van Zwartberg (1966) of later de textielstaking. Onder het motto “Arbeiders-Studenten één front” leverde de studentenbeweging de logistieke steun aan een arbeidersstrijd die inging tegen de politiek van sociale vrede van de vakbondstop. Het was eerder die richting die Paul Verbraeken aantrok. Hij is zijn gehele leven wat argwanend gebleven tegen burgerskinderen die het lot van de arbeiders, van de gewone mensen, niet kenden noch deelden. Hij keerde ook snel, na het eerste studiejaar al, terug naar Antwerpen en gaf er de voorkeur aan elke dag naar Gent te pendelen.

Leider van de RAL

Paul’s uitvalsbasis wordt Antwerpen. Toen de BSP zich in de nasleep van de grote staking 60-61 ontdeed van haar linkerzijde en meteen ook van de opkomende kritische jeugd, werden wij uit de partij gezet. Vanaf dan hebben we de Socialistische Jonge Wacht mee uitgebouwd. In 1965 werken we voor de campagne van de 94 jarige Kamiel Huysmans die als “De Socialist” tegen de BSP opkomt. In 1968 wordt het weekblad Rood opgestart, in 1969 wordt de SJW een landelijke revolutionaire organisatie en in 1971 wordt de Revolutionaire Arbeidersliga opgericht. Vanuit de jeugdradicalisering was een nieuw kader ontstaan, wars van de gevolgen van een jarenlange onderwerping aan de sociaal-democratische geplogenheden. Het is die nieuwe jonge leiding van de zelfstandige SJW die de verschillende bewegingen die uit de sociaal-democratische linkerzijde waren ontsproten (de Parti Wallon des Travailleurs, de Union de la Gauche Socialiste, de Socialistische Beweging Vlaanderen, …) in de RAL heeft verenigd. De liga werd meteen ook de officiÎle Belgische afdeling van de Vierde Internationale. Paul Verbraeken was lid van Centraal Comité en Politiek Bureau.

Van bij de aanvang was de RAL op vele terreinen actief, van de grote mijnstakingen in 1970 tot de dokstaking in 1973. Van een inplanting bij de jeugd werd nu meer invloed gezocht in de arbeidersbeweging. Paul is in 1970 afgestudeerd in de staats- en sociale wetenschappen. Nadien deed hij er nog moraalwetenschappen bij. Hij werkte een tijdje in de administratie en gaf les tot in 1977. Dan werd hij vrijgestelde voor RAL-Antwerpen, die hij tot een kleine arbeiderspartij wilde omvormen. Hij heeft er bijgedragen tot de uitbouw van echte arbeiderskernen in de havenindustrie en van syndicale invloed in de openbare diensten.

Maar het front tussen radicale jeugd en arbeidersbeweging is er niet echt gekomen. Ook dat hing meer samen met de sociale dynamiek dan met één of andere tactische of organisatorische fout. Er was wel degelijk een radicalisering aan de hand die steeds bredere groepen mensen met antikapitalistische kritiek in contact brachten. Vele van de nieuwe sociale bewegingen bouwden een systeemkritiek in. Zowel in de vrouwenbeweging, als in de vredesbeweging of in de groene beweging en de derde wereldsolidariteit was het antikapitalisme eerder regel dan uitzondering. En van daaruit ontstond ook een antikapitalistische vleugel in de syndicale werking. In het begin van de jaren zeventig was dat perspectief helemaal geen infantiel gauchisme. Maar vanaf 1973-74 begon de economische crisis en de nieuwe massawerkloosheid de objectieve kracht van de arbeidersbeweging aan te tasten. Ze geraakte steeds meer in het defensief, slaagde er niet in een alternatief op de crisis te leveren en verzeilde weldra in zeer onaangename vormen van corporatisme en groepsegoïsme. En daarvan werden alleen de bureaucraten en de nieuwe rechterzijde beter. En van de weeromstuit werden de “nieuwe sociale bewegingen” steeds meer “single issue movements” die de maatschappelijke herstructurering uitstelden tot betere tijden.

Nogmaals werd het schrijnend gemis aan duidelijk alternatief en aan leiding voelbaar. Het werd de tijd van de neoliberale hegemonie, die sinds 1980 alle geesten en alle nieuwe generaties heeft beroerd. De revolutionaire linkerzijde werd opnieuw helemaal in de marge gedrongen. Als een soort nieuw entrisme opteerde de RAL toen voor de “arbeidersdraai” . Partijleden zouden gaan werken in bedrijven, de militanten zouden zelf arbeiders worden en zo vorm geven aan een kleine Socialistische Arbeiders Partij (1984). Maar het bleef een loze operatie waarin de trotskistische organisatie, zoals ook de andere linkse partijen, verschrompelde tot een kleine groep die alle energie moest stoppen in nogal sectaire overleving. Toen de cyclus ingezet in de jaren zestig afliep verliet Paul Verbraeken in 1980 de beweging. De fase van de opbouw van een nieuwe revolutionaire partij was gesloten.

Hardnekkig links intellectueel in Vlaanderen

Hij is totaal ongebonden de neoliberale tijd ingetrokken, zonder organisatie, zonder vast werk ook, vanuit zijn eigen projecten. Hij werd één van de minst publieke grote intellectuelen van dit kleine land. Vlaanderen wil trouwens niet weten van zijn “anderen”. Wat van dan af altijd weer opviel was de intellectuele stugheid van iemand die niet meeging met de stroom, nooit te snel wilde concluderen, steeds zelf een diepgaand onderzoek wilde doen en er dus meestal een eigen andere mening op nahield. Het doet er niet toe of hij daarbij gelijk had of niet. Steeds bracht zijn standpunt eigenzinnige informatie naar boven, steeds kwam het argument los van de eerste indrukken, altijd wilde hij meer onderzoek en meer argumenten voor er een conclusie werd bereikt. Paul heeft altijd de positie van de ander ingenomen, dikwijls ook van de grote Ander, en van de sceptische diepere inzichten…

Paul Verbraeken wilde vooral de kracht van het kritisch onderzoek, geïnspireerd door de grote marxistische traditie, inzetten tegen de oppervlakkigheid, de intellectuele verkleutering en de depolitisering die de neoliberale hegemonie met zich bracht. Dat is, zeker in Vlaanderen, geen makkelijke opdracht. Veel van zijn werk bleef dan ook in de schaduw. Zo volgde hij nauwgezet de financiÎle informatie en de bewegingen van het grootkapitaal. Dagelijks las hij de financiÎle pers zoals de Wall Street Journal en de Financial Times, hij bestudeerde de jaarverslagen van bedrijven en holdings, volgde de ontwikkelingen op de beurs en analyseerde de liberale monetaristische beleidsvoering. Die inzichten sterkten hem in zijn diepe overtuiging dat het kapitalisme en de markteconomie de crisis in zich droegen en niet een duurzame oplossing leveren voor de behoeften van de mensheid en dat integendeel het systeem steeds meer energie uit de mensen moet pompen om zelf te overleven. En dat leidde steeds weer tot die dwingende vraag – die we met zijn allen in feite niet bevredigend beantwoord krijgen – de vraag van hoe het komt dat de mensheid zich dat laat welgevallen. Natuurlijk zijn er de vele socialisatiemechanismen, is er het gebrek aan informatie en de domheid, de macht van media en ideologie, natuurlijk zijn er de bureaucraten en is er verraad… Maar moet er toch niet dieper worden gezocht? Gaat het om de menselijke natuur? En heeft de arbeidersklasse niets anders te verliezen dan haar ketens? En is het socialisme een consistent alternatief? Hoe komt het toch dat de irrationaliteit steeds weer de bovenhand haalt?

Paul was een overtuigend historisch materialist. Dergelijke vragen moesten worden onderzocht in de konkrete geschiedenis van samenlevingen en denkbeelden. Telkens weer ontwikkelde hij onderzoeksprojecten om zijn eigen inzicht te verdiepen, echte cycli van geconcentreerde aandacht op zzn thema. Het was in feite zijn zoektocht naar de gronden van het falen van de rede. Tot op het eind botste hij op die vaststelling dat een redelijk project het zo moeilijk kan halen van de irrationaliteit, van religie, van obscurantisme, van versluiering… Het stemde hem niet vrolijk. “Wij zijn dinosauriÎrs”, zei hij: “we hebben vooral de dingen anders leren bekijken, maar we hebben niet echt gewogen op de realiteit zelf.” Hij noemde ons soms de “belachelijke generatie”, omdat wij echt geloofd hebben de samenleving te kunnen veranderen. Dat lijkt vandaag een futiel project. En toch. Met lede ogen moet je nu een wereld zien verglijden en luchtigheid tot theorie verheffen. Je ziet al die professionele BV’s hun geld verdienen met schijnvertoningen. Niet alleen wordt je niet meer gehoord, ook je vragen worden nog nauwelijks au sÈrieux genomen. Paul was erg ontstemd over de charlatans die schaamteloos het volk amuseerden…

Hij was de tegenpool van die oppervlakkige vluchtigheid. Hij was een marxist die Marx zelf had bestudeerd en die zich een eigen mening vormde over de meester. Hij had zich op Spinoza geworpen en dacht eraan bij Mandel een doctoraat te maken.

Spinoza

Hij onderzocht het Theologisch-politiek traktaat en probeerde het te duiden vanuit de context in de noordelijke Nederlanden. Hij werd dus ook een expert in de Hollandse schilderkunst van de gouden eeuw. Hij heeft zo één van de meest omvangrijke documentaties over de Joods-Portugees-Hollandse vrijdenker aangelegd. Paul zocht, zoals Spinoza trouwens, wiens eerste werk een “Verhandeling over de verbetering van het verstand” was, een rede gezuiverd van vooroordelen. Spinoza, de radikale vrijdenker tegenover de theologen, zei toen al dat Bijgeloof is gebaseerd op angst en een beleid dat de angst versterkt het bijgeloof zelf versterkt. Maar ook, dat je de mensen moet bekijken zoals ze zijn, dat je de aandoeningen en afhankelijkheden moet bekijken als eigenschappen van de menselijke natuur. En dat je je emoties de baas moest blijven. Paul was ook een adept van Balzac, de schrijver van 92 werken die de ComÈdie Humaine en de onweerstaanbare neergang van de goede samenleving beschrijven. Hij had ook een echte band met de personages zelf, zo denk ik: Spinoza de zelfstandige lenzenslijper, Balzac de drukker. Ze zijn beiden ook niet erg oud geworden: Spinoza 45, Balzac 51.

Paul wilde weten. Elk bureau van Paul heeft steeds vol stapels kranten, knipsels en fiches gelegen. De Grot, zoals het bij Ida thuis wordt genoemd. Hij ging ook elke dag werken in de UFSIA bibliotheek . Hij gooide zich op de literatuur. Hij kende Frankrijk, bestudeerde de Romaanse kunst . Hij was in vlagen een verwoed TV-kijker. Hij was een goed kwisser….De wereld begrijpen is niet makkelijk, maar de kritische rede is daartoe ons enige middel. En enige eruditie geeft ook veel vreugde in een goede vriendenkring. We hebben veel gelachen.samen…. en niet alleen met de anderen. En al die tijd vulde hij zijn karige werklozensteun aan met vormingscyclussen, met lange bijdragen voor De Morgen, met werk voor onze leermeester Ernest Mandel en later voor Hugo Claus of met grotere vertaalprojecten. Zo heeft Paul Mandel’s “Traité d’Economie Marxiste” vertaald, het Petrella-rapport over Grenzen aan de Concurrentie en Wallerstein’s “Open the social sciences”.

Linkse praxis

Maar dat leidde hoegenaamd niet tot contemplatieve inactiviteit. Paul werkte mee aan elk project, aan elke poging de mensheid, weze het slechts een klein deel ervan, een geweten en vooral een inzicht te schoppen. Vanaf 1981 was hij de redactiesecretaris van Toestanden, het nieuwe socialistische theoretische tijdschrift, tot nog toe de enige poging om een intellectuele balans op te maken van onze jaren zestig…..bijna drie jaar liep het project. Vanaf 1985 werkten we aan een nieuw kritisch weekblad dat uiteindelijk opnieuw Toestanden zou gaan heten. Het zou slechts twee jaar (1988-1989) stand houden, maar heeft in die jaren wel elke week in de krantenwinkel gelegen. Werken aan een discussiecultuur werd steeds moeilijker. Paul was lid van de redactie van het Vlaams Marxistisch Tijdschrift.

En dan kwam Zwarte Zondag in november1991 en hebben we samen met Paula Burggraeve en enkele bekenden Charta 91 opgezet. Op 8 februari 1992 werd de beweging voor een volle Antwerpse stadsschouwburg gelanceerd (met naast de drie initiatiefnemers, Paul Goosssens, Jaap Kruithof, Hugo Claus, Tom Lanoy, Jan Decleir, Nelly Maes en Paula Dhondt op het podium). Charta is enkele jaren een grote beweging geweest, die regelmatig mobiliserende activiteiten opzette en een regelmatige nieuwsbrief publiceerde. Maar niet alleen politieke partijen, maar ook de “individuele burgers” leerden te leven met de verrechtsing. De revolte en het verzet ebden weg. Midden de jaren negentig was Paul dan de drijvende kracht achter de Oproep van de 600, een campagne voor een vermogensbelasting (om de staatsschuld af te bouwen). Hij gaf daartoe “Het Belang van Luxemburg” uit. En voor de eeuwwisseling stuurde hij een aantal afleveringen rond van zijn eenmanstijdschrift “De Millenniumbode”. Daarin deelde hij ons op uiterst spitse wijze zijn bedenkingen mee over het verloop van de wereld.

In de zomer van 2002 werd dit uitzonderlijke brein geteisterd door de vreselijke ziekte. Een hersentumor had een bloeding veroorzaakt. Vanaf dan werd het leven met de ziekte en de behandeling, met een operatie, met herhaalde chemotherapieÎn en bestralingen. En vooral leven met de gedachte van het onvermijdelijke einde. En ook die confrontatie was voor Paul Verbraeken een zaak van de rede. Hij is steeds lucide en kritisch gebleven, hij stond erop zelf te bepalen wat waardig leven was, hij bleef attent en zorgzaam voor zijn vele vrienden. Zijn motto was tot het einde “ni dieu, ni maïtre” . Hij heeft zelf de tekst die bij zijn uitvaart werd uitgedeeld gekozen. Daarin stelt hij zich expliciet op in de lijn van het kritisch rationalisme waarin ook Spinoza al driehonderd jaar geleden zijn hoop had gevestigd. Paul Verbraeken was een echte vrijgeest. Waarmee hij zich een leven lang heeft ingelaten is ook onze zaak.

Eric Corijn